काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१५२ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

विद्यायामाचार्यभावेनावगम्यते । गालवस्य काशिराजदिवोदाससङ्गमो मारीचकाश्यपाश्रमद्रष्टृत्वं च महाभारतोक्तमपि पूर्वं (पृ. १७) निर्दिष्टमेव । तस्य गालवस्य अश्वलिप्साप्रसङ्गेन इतस्ततो दूरेऽपि पर्यटनं महाभारतलेखादायाति । सुमेरियन्प्रदेशीयपूर्वमुद्रादृष्टो गल्हो नाम गालव इति वाडेलमहाशयेन सम्भाव्यते । मुद्गलमौद्गल्यादीनामपि भारते वैद्याचार्यतयोपलब्धिरस्ति । सुमेरियन्प्रदेशीये एमद्गले ‘अजू’ इति वैद्यविद्याज्ञानावबोधकं विशेषणमस्तीत्यपि वाडेलमहाशयेनोच्यते । यदि गल्ह-गालवयोः, एमद्गल-मुद्गलयोरैक्यं भवेत् तदा भारतीयायुर्वेदविद्याचार्यैः सुमेरियन्प्रदेशोऽप्युपरञ्जितः सम्भवेदिति वितर्कोऽप्युदेतुं शक्नोति । परमतिप्राचीनविषयतया प्राचीनमुद्राक्षराणामपि ऐकमत्येनानिश्चिततया तदीयेषु सम्भावितगालवजनकधन्वन्तरिदिवोदासादिषु भैषज्यवेत्तृत्वादेर्विषयस्यानुपलम्भेन च पूर्णतयाऽनुसन्धानं विना नैतावन्मात्रेण प्रकृते याथातथ्येन न किमपि वक्तुं शक्यत इत्यास्तां तावदेतत् । अस्यां काश्यपसंहितायां भोजनकल्पाध्याये (पृ. २०६) सात्म्याशनप्रसङ्गे काश्मीरचीनापरचीनादिभिः सह बाह्लीकदासेरकशातसाररामणदेशानामप्युल्ले खोऽस्ति । दासेरकदेशो मालवाप्रान्तीय इति कैश्चिदुच्यते । परं महा२भारतेऽनेकस्थलेषु दासेरकोल्लेखे मालवस्य पृथगुल्लेखदर्शनेन मालवदेशादन्य एव स देश इति ततः प्रतीयते । शातसारः को देश इति च न प्रतीयते । तथाऽपि बाह्लीकरामणदेशसाहित्येन दासेरकशातसारयोरपि तत्सन्निकृष्टदेशविशेषत्वमनुमीयते । रामणदेशस्तु अरमेनिया (Armenia) देश३ इति निरूपितोऽस्ति । रामणपर्वतस्योल्लेखो जेन्दावस्तायामप्यस्ति । म.४भारते उत्तरीयनानाजातीनां निर्देशे हूणपारसीकचीनादिभिः सह रमणजातीनां, निषधस्योत्तरतो रमणवर्षस्य निर्देशश्च दृश्यते । एवमुल्लेखदर्शनेन अरमेनियाप्रदेशपर्यन्तमपि भारतीयपूर्वाचार्याणां परिचय आसीदित्यनुमातुं शक्यते । अलेक्जेण्डरेण सह नीतानाम्, अशोकसमये इतस्ततः प्रेषितानां च विदुषां कानि नामानीति इतिहासो निगूहते । ‘यिशुखृष्टस्य समये मिश्रदेशे ‘थेराप्यूत’ नाम्ना प्रसिद्धाः केऽपि विरक्ता भिक्षुवृत्तय आसन् । येषां शिक्षाप्रभावो यिशुखृष्टेऽपि पपात । इमे पूर्वदेशाभिजनाधर्मोपदेशेन साकं चिकित्सामपि कुर्वाणा आसन् । येषां नाम्ना पाश्चात्यचिकित्साशास्त्रे ‘थेराप्यूटिक्स’ नामको विभागविशेषोऽस्ति । एषां थेराप्यूतानां जीवनं भारतीयथेरो (स्थविर) भिक्षूकाणामिवासीत् । अशोकसमये पाश्चात्त्यप्रदेशेषु गतानां भिक्षुकाणां चिकित्सकानां च सन्ततय एते भवेयुः’ इति भारतेयेतिहासग्रन्थे जय५चन्द्रविद्यालङ्कारो वर्णयति । पोकाकम६हाशयोऽप्येवमेव निरूपयति । देशान्तरीयेतिहासेष्वपि कति निलीना भवेयुः । देशान्तरेतिहासगतान्यपि कति भारतीयनामानि देशान्तरभाषासु बहुशो विकृत्या अपरिचयभावमापद्य तद्देशीयव्यक्तिनामानीव प्रतीयमानानि स्युः । यथा हि कलोनस (Kalanos) नाम्नाऽभिहितो भारतीयः कल्याण इति विवेचकैर्निरूप्यमाणः स एवायमिति परिचीयते । एवंभावेन बहुशो विकारैर्विवेचकदृशो बहिर्भावेन च भारतीय अपि अपरिचयभावेन देशान्तरीया इव प्रतीयमाना इतिहासगर्भंगता भवेयुः । कतिपयेषु जायमाना सदसती प्रत्यभिज्ञासम्भावनाऽपि विचाराय दृशः प्रेरयति ॥

---

१. Daseraka—Malwa, Geographical Dictionary of Ancient & Mediaeval India, P. 54; by Nundo Lal day.
२. भीष्मपर्वणि ११७, १३२-३३ । द्रोणपर्वणि ११, १६-१७ ॥
३. (a) Rāmanīyaka—A pleonastic form of Rāmanīya, that is Armenia (Mbh. Adi-Ch. 26.) P. 166. The Geographical Dictionary of Ancient & Medieval India. by Nundo Lal Day.
(b) Ramana Mount (going forwards the East) P. 288. Zendavesta Part II (S. B. E. Vol. XXIII)–J. Darmesteter.
४. उत्तराश्चापरे म्लेच्छाः क्रूरा भरतसत्तम् । यवनाश्चीनकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः ।।
सकृद्ग्रहाः कुलत्थाश्च हूणाः पारसिकैः सह । तथैव रमणाश्चीनास्तथैव दशमालिकाः ।।—भीष्मपर्वणि ९ अध्याये.
दक्षिणेन तु श्वेतस्य निषधस्योत्तरेण तु । वर्षं रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः ।।—तत्रवै ८ अध्याये.
५. भारतीय इतिहास की रूपरेखा भाग २ पृ. ५९६.
६. ‘India in Greece’ by Pococke.