काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः १५७

भारतीयायुर्वेदसम्प्रदाये प्रायः अनुपलभ्यमानानि तदीयासाधारणपूर्वस्रोतसः प्रवृत्तानीव प्रतिभान्ति । एवमन्यत्रापि स्वस्वपूर्वसम्प्रदायागता असाधारणा अपि विषया भवेयुः । बाह्लीकभिषजः काङ्कायनस्य निदर्शनेन अन्येऽपि कति वैदेशिका भिषजो भारतीयैः, भारतीया अपि वैदेशिकैर्विज्ञाता भवेयुः । अस्यां काश्यपसंहितायां खिलभागे सूतिकोपक्रमणीयाध्याये— ‘वैदेश्याश्च प्रयच्छन्ति विविधा म्लेच्छजातयः’ इत्यत्र (पृ. ३०७) वैदेश्या विविधा म्लेच्छजातय इति सामानाधिकरण्योल्लेखेन भारताद्वहिर्भूता बहुविधा म्लेच्छजातय एतद्ग्रन्थकृताऽपि परिज्ञाता अवगम्यन्ते । म्लेच्छशब्दो महाभारतहरिवंशादिप्राचीनग्रन्थेष्वपि दृश्यते । ययातेरुपाख्याने पितुराज्ञाया अननुपालनेन तुर्वसुर्नाद्रुह्यश्च शापेन वेदबाह्यानां म्लेच्छानां वंशप्रवर्तका उल्लिखिताः सन्ति । ‘प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशःस्यादि’ति कोशकृदुल्लेखेन भारतप्रत्यन्तदेशस्थानां म्लेच्छानामयं निर्देशः स्यात् । किं वा—पाणिनीयधातुपाठेऽपि म्लेच्छधातुरुपात्तः । महाभाष्यकृताप्तसञ्ज्ञिना ‘तेऽसुराः हेऽलयो हेऽलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुस्तस्मान्म्लेच्छा मा भूमेत्यध्येयं व्याकरणम्’ इत्युल्लिख्य असुरा म्लेच्छतया निर्दिष्टाः । सिन्धुतटोपलब्धवस्तुषु बहुशः सङ्केतसाम्योपलम्भेन इरानियन्–असीरियन्प्रभृतिप्राचीनम्लेच्छजातीनां भारतीयानां च मिथः परिचयस्यावगत्या तदात्वे प्रसिद्धा इरानियन्-असीरियन्प्रभृतयो विशेषज्ञानवत्यो भारतबाह्या विविधा म्लेच्छजातयोऽत्र म्लेच्छशब्देनावबोधिता अपि सम्भवन्ति । सोऽयं वैदेश्यम्लेच्छवैद्योल्लेखः खिलभागगतत्वेन जीवकसमये वात्स्यसमये वा देशान्तरीयवैद्यकप्रक्रियाविशेषस्याप्यवगमेन तेन निर्दिष्टोऽपि सम्भवति । चरकेऽपि विमानस्थाने ‘विविधानि हि भिषजां शास्त्राणि प्रचरन्ति लोके’ इति लोके नानाविधभेषजशास्त्रप्रचारो निर्दिष्टः । अद्यत्वे सौरचिकित्सा-जलचिकित्सा-भैषज्यचिकित्सा-शस्त्रचिकित्सादिनानाप्रक्रियाणां प्रचारवत् तदात्वे भारतेऽन्यत्र विदेशेऽपि प्रक्रियान्तरैरपि भैषज्यप्रचारोऽवबुध्यते । वेदकालादनुवर्तमानस्य भारतीयायुर्वेदसम्प्रदायस्य भारतीयत्व एव समर्थितेऽपि कालक्रमेण भारतीयविषयाणां वैदेशिकसम्प्रदायेषु, वैदेशिकसम्प्रदायविषयाणां भारतीयसम्प्रदाये न्यूनाधिकैरंशैरनुप्रवेशः प्रतिफलनमपि सम्भवति । प्राचीननानादेशगतानां प्राचीनभैषज्यविषयाणां यथावदनुसन्धानमन्तरा तदीयं तादात्विकं भैषज्यसम्बन्धिज्ञानं किमात्मकं किमवस्थं चासीत्, स्वीयमेव तेषामसाधारणं पूर्वस्रोतः, किं वा परकीयस्रोतसोऽपि प्रतिफलिता विषया आसन् इति नैतावता सामान्यदर्शनेन किमपि परिच्छेत्तुं शक्यते । तत्र तत्र गतानामुपरिक्षाविषयाणां यथावद्विचारात् प्राक् परिच्छेददृष्टिः सम्भावनायामेव पर्यवस्यति, न पर्यन्तभूमिं प्रत्येति । प्राचीनदेशगतान् प्राचीनविषयानेकैकश उपादाय यथावदालोचनं यदि विधीयेत, तदा अस्मिन्नंशेऽनयोः सम्प्रदाययोः साम्यम्, अनयोर्वैषम्यं, समानानामेषां विषयाणामितोऽत्र प्रतिफलनम्, इमा एतदीया असाधारणाः पूर्वदृष्टय इति परिच्छेत्तुं, कोऽप्यालोक उद्भवेत् । यद्यपि प्राचीनदेशानां पूर्वपरिस्थितेर्यथावदवगमकानि पूर्वचिह्नानि कालवशाद्बहुशो विलुप्तानीति सामस्त्येन यथावदबोधो दुष्करः प्रतिभाति, तथाऽपि यान्यद्याप्यवशिष्टानि उपलभ्यन्ते, तेष्वपि विचारालोके उन्मील्यमाने किमप्यन्तः स्थितं स्वरूपं यथासम्भवं प्रकाशेत । मिश्रे प्राचीनभैषज्यसम्बन्धीनि त्वक्पत्र-रोगप्रतीकारव्यवस्थापत्रादीनि यान्युपलभ्यन्ते, असीरियायां हेर्मूर्विन्सामयिकाः शिलालेखगता भैषज्यसम्बन्धिनस्त्रयोदशलेखा उपलब्धाः, इरानीप्राचीनावैस्ताग्रन्थे वेन्दिदादस्यन्यशतप्रकरणेषु भैषज्यसम्बन्धिनो ये विषया दृश्यन्ते, सुमेरियन्देशभूगर्भनिर्गता इष्टकोत्कीर्णलेखा ब्रिटिशम्यूजियमसङ्ग्रहालये सङ्गृहीताः श्रूयन्ते, तेष्वपि भैषज्यसम्बन्धिनो विषयाः सन्तीत्युच्यते । चीनदेशेऽपि प्राचीनभैषज्यसम्बन्धिनो विषया लभ्यन्ते । गवेषणेऽन्येऽप्युपलभ्येरन् । ते नाद्यापि सम्यक्परीक्षिताः सन्ति । चतसृषु दिक्षु विचारदृशमप्रसार्य स्वस्वसाम्प्रदायिकपद्धतेरेव मौलिकत्वाभिनिवेशेन पर्यवष्टम्भे एकतः प्रवणा दृष्टिर्वास्तविक्याः परिस्थितेः परिच्छेदाय नौचित्यमावहति । तेन पूर्वेतिवृत्तैर्महेञ्जोदारादिनिर्गतपूर्ववस्तूपलम्भैः पूर्वविचारविशेषैश्च पञ्चसहस्त्रवर्षाधिकसभ्यतालोकेन नयनमुन्नमयतां पुराकालेऽपि मिथः परिचययातायातादिसम्पर्कं दर्शयतां भारतमिश्रेरानचाल्डिया-बाह्लीकबेब्लोनियासीरियाचीनादिदेशानां पौर्वकालिक्यामुपरिक्षायां विचारदृशमुन्नमय्य प्राचीनदेशानां ये यावन्तः प्राचीनभैषज्यविषया उपलब्धा उपलभ्येरंश्च तान् सर्वान् पुरो विधाय भारतीयप्राचीनायुर्वेदपरिस्थितिं चानुसन्धाय समविषमतुलनादृशा कुत्रत्याः के विषयाः किमुपक्रमाः, किमुपज्ञाः, कीदृशः कुत्र प्रतिफलितः, कस्य प्रभाव आलोको वा कस्य गौरवाधानाय समृद्धये च बभूवेति विचारस्य समुचितोऽयमवसर उपस्थितोऽस्ति । अन्यालोकमृद्रहतोऽर्धवयस्कस्य ग्रीसवैद्यकस्य भारतीयवैद्यके प्रभावपातशङ्का यातयामैवेत्यलमतिविस्तरेण ।।