काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१५६	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

तत्रैव भूगर्भान्महच्छ्यामगोलकमप्युपलब्धम्। यदनुसन्धाने डॉ. सनाउल्लानामकेन रसायनाचार्येण डॉ. हमीदनामकेन च भिषग्वरेण च परीक्ष्य 'शिलाजतुगोलकमिदं पर्वतीयप्रदेशादत्रोपगतम्, इदं मूत्ररोगादिषु बहुषु रोगेषूपयुज्यते, औषधकर्मण्येवास्य विशेषोपयोगः इत्यादि विवरणं प्रदत्तम्। एवंविधेन परीक्षकाणां विवरणेन सह तदुपलम्भवृत्तं सर जानमार्शलमहोदयेन^१ प्रकाशितमस्ति एवं शिलाजतुदर्शनं भेषज्यविद्यायाआलोकाय उज्ज्वलं दीपकमिव प्रतिभाति। शिलाजतोरुपयोगो धन्वन्तरित्रियकश्यपादिभिरपि बहुशो निर्दिष्टः। नवनीतकेऽपि तत्प्रयोगोऽस्ति। यस्य तादृशप्रदेशे नोद्भवः अपि तु दूरतः पर्वतप्रदेशादानयनं भवति, तस्य भैषज्यायैव प्राचीनैरपि उपयोगो निर्दिष्टः। यस्य महारसायनकल्पो महिमा च गीयते भारतीये आयुर्वेदे। चिरकालभूगर्भसमाधिना विनष्टानामौषधादीनामनुपलम्भौचित्येन औचित्यवतो यस्य कस्यचिदपि विषयस्य दैवादुपलम्भस्यासाधारणत्वेनानुसन्धेयतया ईदृशस्यासाधारणौषधवस्तुनश्चिरावस्थितस्योपलम्भो भारतीयं प्राचीनवैद्यकं समुद्द्योतयति। एतावति कालान्तरे इतराणि कानि वा वैद्यकचिह्नानि उपलभ्येरन्॥

तत्रैव भूगर्भाद्ये खलु मृगा न तत्रोद्भविनः, अपि तूच्चहिमालयादिषु सम्भविनः तादृशानां शृङ्गाण्यप्यनेकंशः पुञ्जीभूतान्युपलब्धानि। आथर्वण^२संहितायां हरिणशृङ्गस्य क्षेत्रिय (क्षयकुष्ठापस्मारादि) रोगनाशनोपयोगिताया उपलम्भेन वैदिके समयेऽपि तस्य भेषजरूपेणोपादेयताऽऽसीदित्यवगमादत्रोपलब्धानां हरिणशृङ्गाणामप्यौषधार्थं सङ्ग्रहः स्यात्। हरिणशृङ्गाण्यद्यापि शृङ्गपुटाद्यौषधेषु भारतीयैरुपयुज्यन्त एव। तत्र हरिणशृङ्गाण्यौषधार्थं वाणिज्यर्थं सङ्गृहीतानि स्युरिति सर जानमार्शलमहोदयेनापि स्वाशय उद्घाटितोऽस्ति॥

तत्रदेशे बहूनि धातुमन्मयानि क्रीडनकान्यप्युपलब्धानि। काश्यपीये जातकर्मोत्तरीयाध्याये (पृ. ३१६), चरकेऽपि जातिसूत्रीयाध्याये विनोदाय बुद्धिविकासाय च नानाविधपशुपक्ष्याद्याकृतीनां बालक्रीडनकानामुपवर्णनमप्युपलभ्यते। क्रीडनफानामप्यायुर्वेदीयविषयैः सह सम्बन्धो न खल्वाश्चर्यवहः। एवमुपलम्भेन भारतीया भैषज्यविद्या इतिहासदृशाऽपि पञ्चसहस्त्रवर्षेभ्य उपरि आरोहति॥

प्राचीनतत्तद्देशभैषज्यविमर्शस्यावश्यकता

इहेदमप्यनुसन्धेयं भवति-यथा हि महेञ्जोदारोभूगर्भाद्यनुसन्धानेन पञ्चसहस्त्रवर्षेभ्यो नार्वाचीनत्वं भारतीयसभ्यतायाः स्पष्टीभवति। तथैव प्राचीनलेखवस्त्वादीनां पूर्वलक्षणानां दर्शनेन मिश्रबेब्लोनियासीरियाचीनादिदेशानामपि सभ्यता चतुःपञ्चसहस्त्रवर्षैर्वर्षीयसी निश्चीयते। पुराकालेऽपि सभ्यतासमृद्धतया लक्ष्यमाणेष्वेषु प्राचीनदेशेषु बहुशो ज्ञानविज्ञानविशेषैरपि भवितव्यम्। तत्रापि विशेषतो जीवनोपयोगिन्या व्यावहारिक्या भैषज्यविद्यया त्ववश्यमेव भवितव्यम्। समुन्नतानां प्राचीनदेशानां भैषज्यविषये आत्मीयानि पूर्वस्रोतांस्यपि भवेयुः। पेपेरीनिर्दिष्टानि पल्लीरुधिर-शूकरादिमांसमेदः-कच्छपमस्तिष्क-मनुष्यशुक्रौषधादीनि

---

१. 'Pieces of a coal-black substance, have been found in the DK Area and VS Areas and have long been a puzzle ...... Mr. Sanaullab, the Archaeological Chemist in India has now succeeded in identifying this substance. It is not an ink, but an ancient medicine called Silājit, which is very largely used at the present day in India as a cure for various ills. It is said to be a specific for dyspepsia, diabetes, diseases of the liver and spleen, to regulate the action of the heart and as a good respiratory stimulant and expectorant.
The analysis of this substance made by Dr. Hamid is given in Appendix I ..... It is the black Silājit which excludes from the rooks that have been found at Mohenjodaro. The localities in which it occures are the lower, central and upper ranges of the Himalayas ......'
Mohenjodaro & the Indus Civilization Vol. II-by John Marshall.
२. हरिणस्य रघुष्यदोधि शीर्षणि भेषजम्। सक्षेत्रियं विषाणया विषूचीनमनीनशत्॥ अनु त्वा हरिणो वृषा पद्भिश्चतुर्भिरक्रमीत्। विषाणे विष्यगुषितं यदस्य क्षेत्रियं हृदि॥ (अथर्व. ३/७/१-२)