काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः १५५

वैदिकदेवतानामुपादानदर्शनमिदं वैदिकसभ्यतायाः केवलं तादात्विकत्वं नावबोधयति, अपि तु तदात्वे तावति दूरे भाषान्तरीयजात्यरीयरीशिलालेखेऽपि वैदिकदेवतानां साक्षिभावेन निर्देशनं समुत्किरणं च दृश्यमानं वैदिकसभ्यतायाः सर्वोपरिभावेन प्रतिष्ठया प्रचारेण च सह पूर्वपरम्परयाऽनुवृत्तिं बहुपूर्वकालिकतां च दर्शयति। न केवलमेतावदेव, यौ खलु नासत्यौ भैषज्यविद्यायाः पूर्वाचार्यभावेन ऋग्वेदादिकसाहित्ये बहुशः कीर्तितौ दृश्येते, तयोरप्यत्र शिलालेखे उत्कीर्तनं भैषज्यविज्ञानस्यापि ततः प्राचीनतां ध्वनयति॥

किञ्च—वैदिकीषु यज्ञसंस्थासु अश्वमेधस्य महती कक्षा प्रतिष्ठा चासीत्। परितो नृपतीनवनाम्य स्वं गौरवं ख्यापयितुमामुष्मिकं श्रेयश्च साधयितुं वीर्यवद्भिः प्राचीनतमैरप्यनेकैराज्ञभिरेतद्यागस्यानुष्ठानं बहुशः पूर्वेतिवृत्तेषु दृश्यते। वेदकालादारभ्य प्रवर्तमानोऽयं यागोऽन्ततो वैदिकधर्मं पुनरुज्जीवयता पुष्यमित्रेणापि विहितस्तदीयं नाम सगौरवं प्रतिष्ठापयामास। समुद्रगुप्तस्य शिलालेखेऽपि यदुल्लेखः सम्मानदृशा वीक्ष्यते। सोऽयं यागः प्रायः श्रुतेः सर्वासु शाखासु संहितासु ब्राह्मणेषु श्रौतसूत्रेषु च निर्दिष्टोऽस्ति। ईदृशेऽश्वमेधे राजपरिषदि महर्षीणामग्रतः संवत्सरपर्यन्तं गीयमानासु तत्तद्गाथासु तृतीयेऽह्नि भेषजविद्याख्यानं गीयमानतया आश्वलायनसूत्रे^१ शाङ्ख्यायनसूत्रेऽपि^२ निर्दिष्टमुपलभ्यते। अश्वमेधे भेषजविद्याकीर्तनमासीदिति म्याक्समूलर^३ (Maxmuller) विदुषाऽप्युल्लिखितमस्ति। वेदस्य ऋग्यजुःसामाथर्वप्रथानानां शतशः सहस्त्रशश्च शाखा विभक्ताः प्रतिपाद्यन्ते चरणव्यूहकृत। कालधर्मेण बहुशः शाखानामुच्छेदेऽपि उपलभ्यन्ते अद्यापि अनेकाः शाखाः। कतिपयशाखान्तराणां श्रौतस्मार्तसूत्रादान्युपलभ्यमानानि तन्मूलश्रुतिशाखानां विलोपमप्यनुमापयन्ति। सोऽयं वेद आनुश्रविकप्रक्रियया तत्तच्छाखाविशेषरूपेण अतिपूर्वकाला-दार्याणामसंख्यमहर्षीणां वसतिषु हृदयेषु मुखेषु च ओतप्रोतां विष्वग्व्यापिनीं महनीयामात्मनः स्थितिमवबोधयति। एतादृशे आम्नायसम्प्रदाये अश्वमेधसदृशस्य महनीययागस्याङ्गतया भेषजाख्यानं गीयमानमासीत्। यत् श्रुतेरध्ययनाध्यापनप्रक्रियया, अहरहः पारायणाभ्यासररीत्या, याज्ञिककल्पप्रयोगचर्चानुष्ठानात्विज्यादिवर्त्मना च आर्षवसतिषु समन्तादुद्घोष्यमाणं सत् मन्दिराद्यवस्थितकतिपयभैषज्यसम्बन्धिलेखविषयेभ्यः कचनोपलब्धशिष्टेकादिगतभैषज्यविषयेभ्योऽन्यूनां महत्त्वं, व्यापिकां स्थितिं, वैदिकदेवताग्राहिलेखान्तरेभ्यः पूर्वप्रतिष्ठिताया वैदिकसभ्यताया उदयसहभावेनातिप्राचीनतां च भारतीयभैषज्यप्रस्थानस्य साधयति। इत्येवं नानाशाखाप्रसृतऋग्गर्थादिष्वपि बहुशोऽनुस्यूतविषयतया, यागीयप्रयोगेऽप्यन्तर्गीयमानाख्यानतया, आयुर्वेदनाम्ना वैदिकप्रस्थानविशेषेण पुराकालाद् विभक्ततया चातिप्राचीनाद्भारतीयाद्वैदिकान्मूलस्रोतः परम्परया प्रवर्तमानतया निश्चितस्यास्या भारतीयभैषज्यविज्ञानस्य पूर्वोपक्रान्तं भारतीयत्वं सुसमर्थितं भवति॥

सत्यमुक्तं कोल्ब्रुक—(Mr. Colebrooke) महाशयेन—

‘The Hindoos were teachers and not learners’ इति; तथा—‘Is not the case that the earliest elements of civilization and enlightenment have always originated in the East, and spread from the East to the West—not from the West to the East’. इति मोनियर विलियम्स महाशयेनापि॥

भारतीयभूगर्भतः प्राचीनभैषज्यदृष्टिः

यस्य भारतस्य खलु प्राचीना सभ्यता मिश्रमेसोपोटामियादिप्राचीनसभ्यताया सह संवदन्ती तामप्युल्लंघयाग्रे गन्तुमिव समीहते, तादृशस्य भारतस्य महेंझोदारोप्रदेशभूगर्भोपलब्धानां निवासस्थलस्नानागारमलप्रणाल्यादीनामनुसन्धानेदृश्यमानमाधुनिकैः स्थापत्यविद्याकुशलैरप्यभिनन्दनीयं प्राचीननिर्माणमपि पञ्चसहस्त्रवर्षपूर्वमपि भारतीयं स्वास्थ्यवैद्यकविज्ञानं पूर्णतयाऽभिव्यनक्ति।

---

१. अथर्वाणो वेदः सोऽयमिति यद्भेषजं निशान्तं स्यात्तन्निगदेत्। आश्वलायनश्रौतसूत्रे ४. ७
२. अथर्ववेदो वेदः सोऽयमिति भेषजं निगदेत्। शांखायनश्रौतसूत्रे १६. १
३. A History of Ancient Sanskrit Literature—F. Maxmuller P. 20. (P. O. W.)