काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१५४ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

किञ्च-वैदिक्यां नक्षत्रेष्टौ शतभिषङ्नामकस्य नक्षत्रस्य याज्यानुवाक्यात्तैत्तिरीय¹मन्त्रयोः वरुणस्य शतभिषङ्नक्षत्रस्य च शतश ओषधीर्निष्पाद्य आयुष्यकारकत्वादिकमुपवर्ण्यते। तेनास्मान्मन्त्रलिङ्गाच्छतशो भेषजानां दातृतयाऽस्य नक्षत्रविशेषस्य तन्नाम्ना व्यवहारः पौर्वकालिकोऽवगम्यते। तत्रैव ब्राह्मणवाक्यान्तरे असुरप्रहारशतस्य चिकित्सनेन देवानामारोग्यलब्धिर्यस्मिन्नक्षत्रे बभूव स एव शतभिषगिति निर्वचना²न्तरमपि सूचितमस्ति। कृत्तिकादिनक्षत्रकालो गणनयाऽप्यतिप्राचीनः। तेष्वेकतमनक्षत्रवाचकस्य शतभिषक्छब्दस्य वैदिके समयेऽपि निरूढस्यानुसन्धाने तावताऽपि शतसहस्रश ओषधीनां तदुपयोगानां ततो लाभानां चावगमोऽतिपूर्वकालादेवासीदिति प्रतीयते॥

आध्यात्मिकप्रक्रियायामुपनिष³द्वापि नाड्यादीनां विज्ञानं लभ्यते। योगमार्गेऽपि शारीराणां प्राणवहानां सूक्ष्माणामपि नाडीनां बहुशो विज्ञानं यथाकाममान्तरवायोः सञ्चारणनिरोधनादिकौशलं च लभ्यते। तान्त्रिक्यां पद्धत्यामपि षट्चक्रभेदनं तत्तत्स्थानेभ्यो वर्णानामुत्पत्तिविभावनं, मूर्धभागे कर्णाक्षिनासिकादिसम्बन्धिनीनां तत्तदैन्द्रियकादिविज्ञाननाडीनामनुसन्धानं ज्ञानवहनाडीनां केन्द्रस्थानीये गुरुपदे कुण्डलिनीतः समुत्थापिताया जीवशक्तेः संयोजनेन लाभास्वादनमित्यादयः सूक्ष्मा आन्तरविज्ञानविशेषा अन्तर्मुखीं विशेषसंविदमवभासयन्ति। महेञ्जोदारोभूगर्भोपलब्धयोगमूर्तीनां विन्यासवैशिष्ट्यमपि यौगिकान्तःक्रियाविज्ञानकौशलं प्राचीनतरं साधयति। व⁴सन्त जी. रेले (V. G. Rele) महाशयेन वैदिकमन्त्रानवलम्ब्य आन्तरनाडीचक्रादीनां तत्तदधिष्ठातृदेवतादीनां च विषयेषु बहुशः प्रकाश उद्भावितोऽस्ति॥

याज्ञवल्क्य⁵स्मृतौ योगसम्बन्धेन शरीरोत्पत्तिप्रदर्शने सविवरणानि षष्ट्यधिकत्रिशतास्थीनि प्राणायतनानि सप्तशतसिरानवशतस्नायून् द्विशतधमनीः पञ्चशतपेशीः केशरोमाणि रसादिपरिमाणानि हृदयनिर्गता द्वासप्ततिसहस्रनाडीश्च निरूप्यैतद्विज्ञानं योगोपयोगितया निर्दिष्टमस्ति। रामायणमहाभारतादिष्वपि शस्त्रवैद्यकादिविषयोऽस्तीत्युक्तमेव। कौटिलियेऽपि शस्त्रवैद्यकादिसम्बन्धिनो विषया बहुशो लभ्यन्ते। तत्र चतुर्थे औपनिषदाधिकरणे परघाताद्भुतोत्पादनभैषज्यमन्त्रयोगस्वबलोपघात-प्रतीकारसम्बन्धिनो बहुश ओषध्यादीनां प्रयोगा अपि सन्ति॥

वेदः खलु सांसारिकेषु सर्वसाहित्येषु वरिष्ठः सम्मन्यते लोकैः। प्राचीनतमहिताइटीमित्तानीजात्योर्मिथः सन्धिशिलालेखे नासत्यमित्रवरुणेन्द्रादिवैदिकदेवतानां साक्षितयोल्लेखस्य पूर्वं (पृ. ७२) निर्दिष्टस्यानुसन्धाने तदात्वे स्वप्रतिज्ञापालने साक्षितया

---

१. (क) क्षत्रस्य राजा वरुणोऽधिराजः। नक्षत्राणां शतभिषग्वसिष्ठः। तौ देवेभ्यः कृणुतो दीर्घमायुः। शतं सहस्रा भेषजानि धत्तः। (अनुवाक्या)
सायनः ...... तौ वरुणशतभिषजौ देवेभ्यो देवार्थं यजमानस्य दीर्घमायुः कृणुतः। तत्सिद्ध्यर्थं शतं शतसंख्याकानि सहस्रसंख्याकानि च भेषजान्यौषधानि धत्तः सम्पादयतः॥
(ख) यज्ञं नो राजा वरुण उपयातु। तन्नो विश्वे अभि संयन्तु देवाः। तन्नो नक्षत्रं शतभिषग्जुषाणम्। दीर्घमायुः प्रतिरद्वेषजानि॥ (याज्या)
सायनः ..... शतभिषागाख्यं तन्नक्षत्रं नोऽस्मभ्यं दीर्घमायुश्चिरकालमायुष्यं भेषजानि तदर्थान्यौषधानि च प्रतिरत् प्रकर्षेण ददातु॥ तैत्तिरीयब्राह्मणे ३. का. १. प्र.
२. यच्छतमभिषज्यन् तच्छतभिषक्॥ तैत्तिरीयब्राह्मणे १. ५. २. ९ सायनः—यस्मिन्नक्षत्रेऽसुरकृतं प्रहाराणां शतं देवा अभिषज्यन् अनायासेन चिकित्सितवन्तः तस्य शतभिषगिति नाम॥
३. शतं ह्येका हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका। तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति॥ कठोपनिषदि ६-१६
४. The Mysrious Kundalini-Vasant G. Rele.
The Vedic Gods as figures of Biology—Vasant G. Rele.
५. याज्ञवल्क्यस्मृतौ प्रायश्चित्ताध्याये यतिधर्मप्रकरणे। श्लो. ८४-११०