भारतकोश
संग्रह पर लौटें

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

Kashyapa Samhita Hindi

महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा

स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished942 पृष्ठ

१५४ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

किञ्च-वैदिक्यां नक्षत्रेष्टौ शतभिषङ्नामकस्य नक्षत्रस्य याज्यानुवाक्यात्तैत्तिरीय¹मन्त्रयोः वरुणस्य शतभिषङ्नक्षत्रस्य च शतश ओषधीर्निष्पाद्य आयुष्यकारकत्वादिकमुपवर्ण्यते। तेनास्मान्मन्त्रलिङ्गाच्छतशो भेषजानां दातृतयाऽस्य नक्षत्रविशेषस्य तन्नाम्ना व्यवहारः पौर्वकालिकोऽवगम्यते। तत्रैव ब्राह्मणवाक्यान्तरे असुरप्रहारशतस्य चिकित्सनेन देवानामारोग्यलब्धिर्यस्मिन्नक्षत्रे बभूव स एव शतभिषगिति निर्वचना²न्तरमपि सूचितमस्ति। कृत्तिकादिनक्षत्रकालो गणनयाऽप्यतिप्राचीनः। तेष्वेकतमनक्षत्रवाचकस्य शतभिषक्छब्दस्य वैदिके समयेऽपि निरूढस्यानुसन्धाने तावताऽपि शतसहस्रश ओषधीनां तदुपयोगानां ततो लाभानां चावगमोऽतिपूर्वकालादेवासीदिति प्रतीयते॥

आध्यात्मिकप्रक्रियायामुपनिष³द्वापि नाड्यादीनां विज्ञानं लभ्यते। योगमार्गेऽपि शारीराणां प्राणवहानां सूक्ष्माणामपि नाडीनां बहुशो विज्ञानं यथाकाममान्तरवायोः सञ्चारणनिरोधनादिकौशलं च लभ्यते। तान्त्रिक्यां पद्धत्यामपि षट्चक्रभेदनं तत्तत्स्थानेभ्यो वर्णानामुत्पत्तिविभावनं, मूर्धभागे कर्णाक्षिनासिकादिसम्बन्धिनीनां तत्तदैन्द्रियकादिविज्ञाननाडीनामनुसन्धानं ज्ञानवहनाडीनां केन्द्रस्थानीये गुरुपदे कुण्डलिनीतः समुत्थापिताया जीवशक्तेः संयोजनेन लाभास्वादनमित्यादयः सूक्ष्मा आन्तरविज्ञानविशेषा अन्तर्मुखीं विशेषसंविदमवभासयन्ति। महेञ्जोदारोभूगर्भोपलब्धयोगमूर्तीनां विन्यासवैशिष्ट्यमपि यौगिकान्तःक्रियाविज्ञानकौशलं प्राचीनतरं साधयति। व⁴सन्त जी. रेले (V. G. Rele) महाशयेन वैदिकमन्त्रानवलम्ब्य आन्तरनाडीचक्रादीनां तत्तदधिष्ठातृदेवतादीनां च विषयेषु बहुशः प्रकाश उद्भावितोऽस्ति॥

याज्ञवल्क्य⁵स्मृतौ योगसम्बन्धेन शरीरोत्पत्तिप्रदर्शने सविवरणानि षष्ट्यधिकत्रिशतास्थीनि प्राणायतनानि सप्तशतसिरानवशतस्नायून् द्विशतधमनीः पञ्चशतपेशीः केशरोमाणि रसादिपरिमाणानि हृदयनिर्गता द्वासप्ततिसहस्रनाडीश्च निरूप्यैतद्विज्ञानं योगोपयोगितया निर्दिष्टमस्ति। रामायणमहाभारतादिष्वपि शस्त्रवैद्यकादिविषयोऽस्तीत्युक्तमेव। कौटिलियेऽपि शस्त्रवैद्यकादिसम्बन्धिनो विषया बहुशो लभ्यन्ते। तत्र चतुर्थे औपनिषदाधिकरणे परघाताद्भुतोत्पादनभैषज्यमन्त्रयोगस्वबलोपघात-प्रतीकारसम्बन्धिनो बहुश ओषध्यादीनां प्रयोगा अपि सन्ति॥

वेदः खलु सांसारिकेषु सर्वसाहित्येषु वरिष्ठः सम्मन्यते लोकैः। प्राचीनतमहिताइटीमित्तानीजात्योर्मिथः सन्धिशिलालेखे नासत्यमित्रवरुणेन्द्रादिवैदिकदेवतानां साक्षितयोल्लेखस्य पूर्वं (पृ. ७२) निर्दिष्टस्यानुसन्धाने तदात्वे स्वप्रतिज्ञापालने साक्षितया


१. (क) क्षत्रस्य राजा वरुणोऽधिराजः। नक्षत्राणां शतभिषग्वसिष्ठः। तौ देवेभ्यः कृणुतो दीर्घमायुः। शतं सहस्रा भेषजानि धत्तः। (अनुवाक्या)
सायनः ...... तौ वरुणशतभिषजौ देवेभ्यो देवार्थं यजमानस्य दीर्घमायुः कृणुतः। तत्सिद्ध्यर्थं शतं शतसंख्याकानि सहस्रसंख्याकानि च भेषजान्यौषधानि धत्तः सम्पादयतः॥
(ख) यज्ञं नो राजा वरुण उपयातु। तन्नो विश्वे अभि संयन्तु देवाः। तन्नो नक्षत्रं शतभिषग्जुषाणम्। दीर्घमायुः प्रतिरद्वेषजानि॥ (याज्या)
सायनः ..... शतभिषागाख्यं तन्नक्षत्रं नोऽस्मभ्यं दीर्घमायुश्चिरकालमायुष्यं भेषजानि तदर्थान्यौषधानि च प्रतिरत् प्रकर्षेण ददातु॥ तैत्तिरीयब्राह्मणे ३. का. १. प्र.
२. यच्छतमभिषज्यन् तच्छतभिषक्॥ तैत्तिरीयब्राह्मणे १. ५. २. ९ सायनः—यस्मिन्नक्षत्रेऽसुरकृतं प्रहाराणां शतं देवा अभिषज्यन् अनायासेन चिकित्सितवन्तः तस्य शतभिषगिति नाम॥
३. शतं ह्येका हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका। तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्ङन्या उत्क्रमणे भवन्ति॥ कठोपनिषदि ६-१६
४. The Mysrious Kundalini-Vasant G. Rele.
The Vedic Gods as figures of Biology—Vasant G. Rele.
५. याज्ञवल्क्यस्मृतौ प्रायश्चित्ताध्याये यतिधर्मप्रकरणे। श्लो. ८४-११०

उपोद्घातः १५५

वैदिकदेवतानामुपादानदर्शनमिदं वैदिकसभ्यतायाः केवलं तादात्विकत्वं नावबोधयति, अपि तु तदात्वे तावति दूरे भाषान्तरीयजात्यरीयरीशिलालेखेऽपि वैदिकदेवतानां साक्षिभावेन निर्देशनं समुत्किरणं च दृश्यमानं वैदिकसभ्यतायाः सर्वोपरिभावेन प्रतिष्ठया प्रचारेण च सह पूर्वपरम्परयाऽनुवृत्तिं बहुपूर्वकालिकतां च दर्शयति। न केवलमेतावदेव, यौ खलु नासत्यौ भैषज्यविद्यायाः पूर्वाचार्यभावेन ऋग्वेदादिकसाहित्ये बहुशः कीर्तितौ दृश्येते, तयोरप्यत्र शिलालेखे उत्कीर्तनं भैषज्यविज्ञानस्यापि ततः प्राचीनतां ध्वनयति॥

किञ्च—वैदिकीषु यज्ञसंस्थासु अश्वमेधस्य महती कक्षा प्रतिष्ठा चासीत्। परितो नृपतीनवनाम्य स्वं गौरवं ख्यापयितुमामुष्मिकं श्रेयश्च साधयितुं वीर्यवद्भिः प्राचीनतमैरप्यनेकैराज्ञभिरेतद्यागस्यानुष्ठानं बहुशः पूर्वेतिवृत्तेषु दृश्यते। वेदकालादारभ्य प्रवर्तमानोऽयं यागोऽन्ततो वैदिकधर्मं पुनरुज्जीवयता पुष्यमित्रेणापि विहितस्तदीयं नाम सगौरवं प्रतिष्ठापयामास। समुद्रगुप्तस्य शिलालेखेऽपि यदुल्लेखः सम्मानदृशा वीक्ष्यते। सोऽयं यागः प्रायः श्रुतेः सर्वासु शाखासु संहितासु ब्राह्मणेषु श्रौतसूत्रेषु च निर्दिष्टोऽस्ति। ईदृशेऽश्वमेधे राजपरिषदि महर्षीणामग्रतः संवत्सरपर्यन्तं गीयमानासु तत्तद्गाथासु तृतीयेऽह्नि भेषजविद्याख्यानं गीयमानतया आश्वलायनसूत्रे^१ शाङ्ख्यायनसूत्रेऽपि^२ निर्दिष्टमुपलभ्यते। अश्वमेधे भेषजविद्याकीर्तनमासीदिति म्याक्समूलर^३ (Maxmuller) विदुषाऽप्युल्लिखितमस्ति। वेदस्य ऋग्यजुःसामाथर्वप्रथानानां शतशः सहस्त्रशश्च शाखा विभक्ताः प्रतिपाद्यन्ते चरणव्यूहकृत। कालधर्मेण बहुशः शाखानामुच्छेदेऽपि उपलभ्यन्ते अद्यापि अनेकाः शाखाः। कतिपयशाखान्तराणां श्रौतस्मार्तसूत्रादान्युपलभ्यमानानि तन्मूलश्रुतिशाखानां विलोपमप्यनुमापयन्ति। सोऽयं वेद आनुश्रविकप्रक्रियया तत्तच्छाखाविशेषरूपेण अतिपूर्वकाला-दार्याणामसंख्यमहर्षीणां वसतिषु हृदयेषु मुखेषु च ओतप्रोतां विष्वग्व्यापिनीं महनीयामात्मनः स्थितिमवबोधयति। एतादृशे आम्नायसम्प्रदाये अश्वमेधसदृशस्य महनीययागस्याङ्गतया भेषजाख्यानं गीयमानमासीत्। यत् श्रुतेरध्ययनाध्यापनप्रक्रियया, अहरहः पारायणाभ्यासररीत्या, याज्ञिककल्पप्रयोगचर्चानुष्ठानात्विज्यादिवर्त्मना च आर्षवसतिषु समन्तादुद्घोष्यमाणं सत् मन्दिराद्यवस्थितकतिपयभैषज्यसम्बन्धिलेखविषयेभ्यः कचनोपलब्धशिष्टेकादिगतभैषज्यविषयेभ्योऽन्यूनां महत्त्वं, व्यापिकां स्थितिं, वैदिकदेवताग्राहिलेखान्तरेभ्यः पूर्वप्रतिष्ठिताया वैदिकसभ्यताया उदयसहभावेनातिप्राचीनतां च भारतीयभैषज्यप्रस्थानस्य साधयति। इत्येवं नानाशाखाप्रसृतऋग्गर्थादिष्वपि बहुशोऽनुस्यूतविषयतया, यागीयप्रयोगेऽप्यन्तर्गीयमानाख्यानतया, आयुर्वेदनाम्ना वैदिकप्रस्थानविशेषेण पुराकालाद् विभक्ततया चातिप्राचीनाद्भारतीयाद्वैदिकान्मूलस्रोतः परम्परया प्रवर्तमानतया निश्चितस्यास्या भारतीयभैषज्यविज्ञानस्य पूर्वोपक्रान्तं भारतीयत्वं सुसमर्थितं भवति॥

सत्यमुक्तं कोल्ब्रुक—(Mr. Colebrooke) महाशयेन—

‘The Hindoos were teachers and not learners’ इति; तथा—‘Is not the case that the earliest elements of civilization and enlightenment have always originated in the East, and spread from the East to the West—not from the West to the East’. इति मोनियर विलियम्स महाशयेनापि॥

भारतीयभूगर्भतः प्राचीनभैषज्यदृष्टिः

यस्य भारतस्य खलु प्राचीना सभ्यता मिश्रमेसोपोटामियादिप्राचीनसभ्यताया सह संवदन्ती तामप्युल्लंघयाग्रे गन्तुमिव समीहते, तादृशस्य भारतस्य महेंझोदारोप्रदेशभूगर्भोपलब्धानां निवासस्थलस्नानागारमलप्रणाल्यादीनामनुसन्धानेदृश्यमानमाधुनिकैः स्थापत्यविद्याकुशलैरप्यभिनन्दनीयं प्राचीननिर्माणमपि पञ्चसहस्त्रवर्षपूर्वमपि भारतीयं स्वास्थ्यवैद्यकविज्ञानं पूर्णतयाऽभिव्यनक्ति।


१. अथर्वाणो वेदः सोऽयमिति यद्भेषजं निशान्तं स्यात्तन्निगदेत्। आश्वलायनश्रौतसूत्रे ४. ७
२. अथर्ववेदो वेदः सोऽयमिति भेषजं निगदेत्। शांखायनश्रौतसूत्रे १६. १
३. A History of Ancient Sanskrit Literature—F. Maxmuller P. 20. (P. O. W.)

१५६काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

तत्रैव भूगर्भान्महच्छ्यामगोलकमप्युपलब्धम्। यदनुसन्धाने डॉ. सनाउल्लानामकेन रसायनाचार्येण डॉ. हमीदनामकेन च भिषग्वरेण च परीक्ष्य 'शिलाजतुगोलकमिदं पर्वतीयप्रदेशादत्रोपगतम्, इदं मूत्ररोगादिषु बहुषु रोगेषूपयुज्यते, औषधकर्मण्येवास्य विशेषोपयोगः इत्यादि विवरणं प्रदत्तम्। एवंविधेन परीक्षकाणां विवरणेन सह तदुपलम्भवृत्तं सर जानमार्शलमहोदयेन^१ प्रकाशितमस्ति एवं शिलाजतुदर्शनं भेषज्यविद्यायाआलोकाय उज्ज्वलं दीपकमिव प्रतिभाति। शिलाजतोरुपयोगो धन्वन्तरित्रियकश्यपादिभिरपि बहुशो निर्दिष्टः। नवनीतकेऽपि तत्प्रयोगोऽस्ति। यस्य तादृशप्रदेशे नोद्भवः अपि तु दूरतः पर्वतप्रदेशादानयनं भवति, तस्य भैषज्यायैव प्राचीनैरपि उपयोगो निर्दिष्टः। यस्य महारसायनकल्पो महिमा च गीयते भारतीये आयुर्वेदे। चिरकालभूगर्भसमाधिना विनष्टानामौषधादीनामनुपलम्भौचित्येन औचित्यवतो यस्य कस्यचिदपि विषयस्य दैवादुपलम्भस्यासाधारणत्वेनानुसन्धेयतया ईदृशस्यासाधारणौषधवस्तुनश्चिरावस्थितस्योपलम्भो भारतीयं प्राचीनवैद्यकं समुद्द्योतयति। एतावति कालान्तरे इतराणि कानि वा वैद्यकचिह्नानि उपलभ्येरन्॥

तत्रैव भूगर्भाद्ये खलु मृगा न तत्रोद्भविनः, अपि तूच्चहिमालयादिषु सम्भविनः तादृशानां शृङ्गाण्यप्यनेकंशः पुञ्जीभूतान्युपलब्धानि। आथर्वण^२संहितायां हरिणशृङ्गस्य क्षेत्रिय (क्षयकुष्ठापस्मारादि) रोगनाशनोपयोगिताया उपलम्भेन वैदिके समयेऽपि तस्य भेषजरूपेणोपादेयताऽऽसीदित्यवगमादत्रोपलब्धानां हरिणशृङ्गाणामप्यौषधार्थं सङ्ग्रहः स्यात्। हरिणशृङ्गाण्यद्यापि शृङ्गपुटाद्यौषधेषु भारतीयैरुपयुज्यन्त एव। तत्र हरिणशृङ्गाण्यौषधार्थं वाणिज्यर्थं सङ्गृहीतानि स्युरिति सर जानमार्शलमहोदयेनापि स्वाशय उद्घाटितोऽस्ति॥

तत्रदेशे बहूनि धातुमन्मयानि क्रीडनकान्यप्युपलब्धानि। काश्यपीये जातकर्मोत्तरीयाध्याये (पृ. ३१६), चरकेऽपि जातिसूत्रीयाध्याये विनोदाय बुद्धिविकासाय च नानाविधपशुपक्ष्याद्याकृतीनां बालक्रीडनकानामुपवर्णनमप्युपलभ्यते। क्रीडनफानामप्यायुर्वेदीयविषयैः सह सम्बन्धो न खल्वाश्चर्यवहः। एवमुपलम्भेन भारतीया भैषज्यविद्या इतिहासदृशाऽपि पञ्चसहस्त्रवर्षेभ्य उपरि आरोहति॥

प्राचीनतत्तद्देशभैषज्यविमर्शस्यावश्यकता

इहेदमप्यनुसन्धेयं भवति-यथा हि महेञ्जोदारोभूगर्भाद्यनुसन्धानेन पञ्चसहस्त्रवर्षेभ्यो नार्वाचीनत्वं भारतीयसभ्यतायाः स्पष्टीभवति। तथैव प्राचीनलेखवस्त्वादीनां पूर्वलक्षणानां दर्शनेन मिश्रबेब्लोनियासीरियाचीनादिदेशानामपि सभ्यता चतुःपञ्चसहस्त्रवर्षैर्वर्षीयसी निश्चीयते। पुराकालेऽपि सभ्यतासमृद्धतया लक्ष्यमाणेष्वेषु प्राचीनदेशेषु बहुशो ज्ञानविज्ञानविशेषैरपि भवितव्यम्। तत्रापि विशेषतो जीवनोपयोगिन्या व्यावहारिक्या भैषज्यविद्यया त्ववश्यमेव भवितव्यम्। समुन्नतानां प्राचीनदेशानां भैषज्यविषये आत्मीयानि पूर्वस्रोतांस्यपि भवेयुः। पेपेरीनिर्दिष्टानि पल्लीरुधिर-शूकरादिमांसमेदः-कच्छपमस्तिष्क-मनुष्यशुक्रौषधादीनि


१. 'Pieces of a coal-black substance, have been found in the DK Area and VS Areas and have long been a puzzle ...... Mr. Sanaullab, the Archaeological Chemist in India has now succeeded in identifying this substance. It is not an ink, but an ancient medicine called Silājit, which is very largely used at the present day in India as a cure for various ills. It is said to be a specific for dyspepsia, diabetes, diseases of the liver and spleen, to regulate the action of the heart and as a good respiratory stimulant and expectorant.
The analysis of this substance made by Dr. Hamid is given in Appendix I ..... It is the black Silājit which excludes from the rooks that have been found at Mohenjodaro. The localities in which it occures are the lower, central and upper ranges of the Himalayas ......'
Mohenjodaro & the Indus Civilization Vol. II-by John Marshall.
२. हरिणस्य रघुष्यदोधि शीर्षणि भेषजम्। सक्षेत्रियं विषाणया विषूचीनमनीनशत्॥ अनु त्वा हरिणो वृषा पद्भिश्चतुर्भिरक्रमीत्। विषाणे विष्यगुषितं यदस्य क्षेत्रियं हृदि॥ (अथर्व. ३/७/१-२)

उपोद्घातः १५७

भारतीयायुर्वेदसम्प्रदाये प्रायः अनुपलभ्यमानानि तदीयासाधारणपूर्वस्रोतसः प्रवृत्तानीव प्रतिभान्ति । एवमन्यत्रापि स्वस्वपूर्वसम्प्रदायागता असाधारणा अपि विषया भवेयुः । बाह्लीकभिषजः काङ्कायनस्य निदर्शनेन अन्येऽपि कति वैदेशिका भिषजो भारतीयैः, भारतीया अपि वैदेशिकैर्विज्ञाता भवेयुः । अस्यां काश्यपसंहितायां खिलभागे सूतिकोपक्रमणीयाध्याये— ‘वैदेश्याश्च प्रयच्छन्ति विविधा म्लेच्छजातयः’ इत्यत्र (पृ. ३०७) वैदेश्या विविधा म्लेच्छजातय इति सामानाधिकरण्योल्लेखेन भारताद्वहिर्भूता बहुविधा म्लेच्छजातय एतद्ग्रन्थकृताऽपि परिज्ञाता अवगम्यन्ते । म्लेच्छशब्दो महाभारतहरिवंशादिप्राचीनग्रन्थेष्वपि दृश्यते । ययातेरुपाख्याने पितुराज्ञाया अननुपालनेन तुर्वसुर्नाद्रुह्यश्च शापेन वेदबाह्यानां म्लेच्छानां वंशप्रवर्तका उल्लिखिताः सन्ति । ‘प्रत्यन्तो म्लेच्छदेशःस्यादि’ति कोशकृदुल्लेखेन भारतप्रत्यन्तदेशस्थानां म्लेच्छानामयं निर्देशः स्यात् । किं वा—पाणिनीयधातुपाठेऽपि म्लेच्छधातुरुपात्तः । महाभाष्यकृताप्तसञ्ज्ञिना ‘तेऽसुराः हेऽलयो हेऽलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुस्तस्मान्म्लेच्छा मा भूमेत्यध्येयं व्याकरणम्’ इत्युल्लिख्य असुरा म्लेच्छतया निर्दिष्टाः । सिन्धुतटोपलब्धवस्तुषु बहुशः सङ्केतसाम्योपलम्भेन इरानियन्–असीरियन्प्रभृतिप्राचीनम्लेच्छजातीनां भारतीयानां च मिथः परिचयस्यावगत्या तदात्वे प्रसिद्धा इरानियन्-असीरियन्प्रभृतयो विशेषज्ञानवत्यो भारतबाह्या विविधा म्लेच्छजातयोऽत्र म्लेच्छशब्देनावबोधिता अपि सम्भवन्ति । सोऽयं वैदेश्यम्लेच्छवैद्योल्लेखः खिलभागगतत्वेन जीवकसमये वात्स्यसमये वा देशान्तरीयवैद्यकप्रक्रियाविशेषस्याप्यवगमेन तेन निर्दिष्टोऽपि सम्भवति । चरकेऽपि विमानस्थाने ‘विविधानि हि भिषजां शास्त्राणि प्रचरन्ति लोके’ इति लोके नानाविधभेषजशास्त्रप्रचारो निर्दिष्टः । अद्यत्वे सौरचिकित्सा-जलचिकित्सा-भैषज्यचिकित्सा-शस्त्रचिकित्सादिनानाप्रक्रियाणां प्रचारवत् तदात्वे भारतेऽन्यत्र विदेशेऽपि प्रक्रियान्तरैरपि भैषज्यप्रचारोऽवबुध्यते । वेदकालादनुवर्तमानस्य भारतीयायुर्वेदसम्प्रदायस्य भारतीयत्व एव समर्थितेऽपि कालक्रमेण भारतीयविषयाणां वैदेशिकसम्प्रदायेषु, वैदेशिकसम्प्रदायविषयाणां भारतीयसम्प्रदाये न्यूनाधिकैरंशैरनुप्रवेशः प्रतिफलनमपि सम्भवति । प्राचीननानादेशगतानां प्राचीनभैषज्यविषयाणां यथावदनुसन्धानमन्तरा तदीयं तादात्विकं भैषज्यसम्बन्धिज्ञानं किमात्मकं किमवस्थं चासीत्, स्वीयमेव तेषामसाधारणं पूर्वस्रोतः, किं वा परकीयस्रोतसोऽपि प्रतिफलिता विषया आसन् इति नैतावता सामान्यदर्शनेन किमपि परिच्छेत्तुं शक्यते । तत्र तत्र गतानामुपरिक्षाविषयाणां यथावद्विचारात् प्राक् परिच्छेददृष्टिः सम्भावनायामेव पर्यवस्यति, न पर्यन्तभूमिं प्रत्येति । प्राचीनदेशगतान् प्राचीनविषयानेकैकश उपादाय यथावदालोचनं यदि विधीयेत, तदा अस्मिन्नंशेऽनयोः सम्प्रदाययोः साम्यम्, अनयोर्वैषम्यं, समानानामेषां विषयाणामितोऽत्र प्रतिफलनम्, इमा एतदीया असाधारणाः पूर्वदृष्टय इति परिच्छेत्तुं, कोऽप्यालोक उद्भवेत् । यद्यपि प्राचीनदेशानां पूर्वपरिस्थितेर्यथावदवगमकानि पूर्वचिह्नानि कालवशाद्बहुशो विलुप्तानीति सामस्त्येन यथावदबोधो दुष्करः प्रतिभाति, तथाऽपि यान्यद्याप्यवशिष्टानि उपलभ्यन्ते, तेष्वपि विचारालोके उन्मील्यमाने किमप्यन्तः स्थितं स्वरूपं यथासम्भवं प्रकाशेत । मिश्रे प्राचीनभैषज्यसम्बन्धीनि त्वक्पत्र-रोगप्रतीकारव्यवस्थापत्रादीनि यान्युपलभ्यन्ते, असीरियायां हेर्मूर्विन्सामयिकाः शिलालेखगता भैषज्यसम्बन्धिनस्त्रयोदशलेखा उपलब्धाः, इरानीप्राचीनावैस्ताग्रन्थे वेन्दिदादस्यन्यशतप्रकरणेषु भैषज्यसम्बन्धिनो ये विषया दृश्यन्ते, सुमेरियन्देशभूगर्भनिर्गता इष्टकोत्कीर्णलेखा ब्रिटिशम्यूजियमसङ्ग्रहालये सङ्गृहीताः श्रूयन्ते, तेष्वपि भैषज्यसम्बन्धिनो विषयाः सन्तीत्युच्यते । चीनदेशेऽपि प्राचीनभैषज्यसम्बन्धिनो विषया लभ्यन्ते । गवेषणेऽन्येऽप्युपलभ्येरन् । ते नाद्यापि सम्यक्परीक्षिताः सन्ति । चतसृषु दिक्षु विचारदृशमप्रसार्य स्वस्वसाम्प्रदायिकपद्धतेरेव मौलिकत्वाभिनिवेशेन पर्यवष्टम्भे एकतः प्रवणा दृष्टिर्वास्तविक्याः परिस्थितेः परिच्छेदाय नौचित्यमावहति । तेन पूर्वेतिवृत्तैर्महेञ्जोदारादिनिर्गतपूर्ववस्तूपलम्भैः पूर्वविचारविशेषैश्च पञ्चसहस्त्रवर्षाधिकसभ्यतालोकेन नयनमुन्नमयतां पुराकालेऽपि मिथः परिचययातायातादिसम्पर्कं दर्शयतां भारतमिश्रेरानचाल्डिया-बाह्लीकबेब्लोनियासीरियाचीनादिदेशानां पौर्वकालिक्यामुपरिक्षायां विचारदृशमुन्नमय्य प्राचीनदेशानां ये यावन्तः प्राचीनभैषज्यविषया उपलब्धा उपलभ्येरंश्च तान् सर्वान् पुरो विधाय भारतीयप्राचीनायुर्वेदपरिस्थितिं चानुसन्धाय समविषमतुलनादृशा कुत्रत्याः के विषयाः किमुपक्रमाः, किमुपज्ञाः, कीदृशः कुत्र प्रतिफलितः, कस्य प्रभाव आलोको वा कस्य गौरवाधानाय समृद्धये च बभूवेति विचारस्य समुचितोऽयमवसर उपस्थितोऽस्ति । अन्यालोकमृद्रहतोऽर्धवयस्कस्य ग्रीसवैद्यकस्य भारतीयवैद्यके प्रभावपातशङ्का यातयामैवेत्यलमतिविस्तरेण ।।

१५८ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

(५) उपसंहारपरिच्छेदः

प्राचीनाचार्याणां गौरवानुसन्धानम्

विदितमेवैतद्विदुषां, पूर्वसमये धन्वन्तरिकश्यपात्रेयादिभिराचार्यैर्विचारशाणनिघर्षणेनोज्ज्वलीकृतानि सिद्धान्तरत्नानि पाश्चात्त्यविज्ञानभास्करप्रभातचलितदृष्टिभिरपि सम्प्रति सबहुमानं पर्यालोच्यन्ते, उपादीयन्ते, प्रशस्यन्ते चेति कियानगाधो विचारोदधिः पूर्वेषाम् । यत्र चिरं निरुद्धनिश्वासमवगाढैः पाणिपूरं रत्नान्यासाद्यन्ते । ईदृशा अत्युच्चा ग्रन्थविशेषाः पूर्वविभूतयो भारतस्य । एत एवाद्यत्वे उपलभ्यमाननिबन्धेषु सर्वप्राथम्यगौरवदृशा वीक्ष्यन्ते । एषां सूक्ष्मा दृशा विषयानुसन्धाने प्रत्येकवाक्यानि सारनिष्कर्षरूपाणि सूत्रमयानि ज्ञायन्ते । यानि परिष्कृतप्रज्ञावैभवैः प्रवचनेन विशालविषयदिग्दर्शनरूपतामानेतुं शक्यन्ते । भूगर्भान्नानारत्नानीव निशितप्रज्ञाविदलिताद्यदन्तर्भागात् संख्यातीतानि सिद्धान्तरत्नान्यासाद्यन्ते कृतश्रमैः । पुरा समये एवंविधाः सुसंस्कृता विचारा अवगम्यमानास्तादात्विकीं विमर्शोन्नतिं यथाऽवबोधयन्ति, ततः परमप्येवं क्रमेव विचारविवृद्धेरेवगम्याय नैकमपि निदर्शनं लभ्यते । शल्यप्रस्थान सुश्रुतसंहितायाः पश्चात् केवलं वाग्भटप्रभृतिभिर्द्वित्रैर्लेशतः शल्यप्रक्रिया निर्दिष्टा । सोऽपि सौश्रुतविज्ञानस्यैवांशतश्छायाग्रहणमनुभावयति । किंनामास्मिन् प्रस्थाने शल्यविज्ञानं तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितं परिनिष्ठितं च । ऐतिहासिकदृशाऽप्यन्ततो जीवकपर्यन्तमपि तथा विज्ञानकौशलमवगम्यते । तथोन्नतिभूमिकामारूढं तद्विज्ञानमेकपदे कुतो विलीनम् । शस्त्रक्रियायां लेशतो व्यत्ययेऽनर्थशङ्कासमुदयो वा, भीषणतादृशा परिहरणं वा, शमप्रधानैर्ब्राह्मणादिभिरुपेक्षणं वा, धर्मशास्त्रकारैश्चिकित्सावृत्तेरनभिनन्दनं वा, अध्यात्मवादविजृम्भणेन हिंसामयत्वानुसन्धानं वा, अहिंसावाददशपारमितसिद्धान्त-विकासो वा, किन्नाम निदानं स्यात्, येन सर्वोपकार्यपि तद्विज्ञानं तद्धस्तकौशलं तदुपदेशनं तदुपकरणपरिष्करणं च द्रुतगत्या ह्रासमुपगच्छत् विद्वत्समाजहस्तादधो निपत्य भारते सम्प्रति विद्याविज्ञानशून्यासु नापितादिजातिषु लेशतोऽवशिष्यते । धन्वन्तरिसदृशैः पूर्वाचार्यैस्तथा समुन्नमितेयं पूर्वविद्याऽद्यत्वे तादृशानां हस्तमवलम्ब्य कार्श्ये वर्तमाना उत्तरोत्तरं ह्रासमुपेत्य हन्त ! दीपनिर्वाणवन्निर्वातुं प्रतीक्षते । गुणग्राहिभिरुन्नतिशीलैः पाश्चात्त्यविद्वद्भीरर्वाक्समयेऽश्रान्तप्रवर्तितैर्विचारैः परिष्करणैर्नवनव-प्रयोगानुभवैश्चाऽपरिचेयरूपान्तरमापाद्य शल्यविद्या, गर्भभैषज्यं, बालभैषज्यं, कायचिकित्सा, विकृतिपरीक्षोपायविशेषादयश्चाद्यत्वे विशेषत उन्नतिपथमारोप्यन्ते । येन विगलितनिजपूर्वविद्याबलं भारतमपि सम्प्रति सर्वतः प्रसरन्त्याः पाश्चात्त्यप्रक्रियाया विज्ञान-बलावष्टब्धेन हस्तकौशलेन साधु समुपक्रियते । न केवलं शल्यप्रस्थानमेतदवस्थंः शालाक्यादिप्रस्थानान्तराणि तु यथोद्भूतानि तथैव जराजीर्णभावमुपगतानि । कायचिकित्साप्रस्थाने पश्चादपि सहस्त्रशो भैषज्यविद्याविदः प्रादुर्भूवन्, शतशो वैद्यग्रन्थांश्च निर्मियन्त । येषां समूहनेऽद्यापि महान् ग्रन्थराशिः समीक्ष्यते । परमात्रेयादिमहर्षिसमये यादृशाः सिद्धान्ता विचाराश्चान्तर्विज्ञान-बलेनाहममिकया प्रादुर्भूय प्रस्थानमिममुज्ज्वलमकार्षुः, नातः परं तादृशा महार्घा अभिनवा विचारोन्मेषाः पुनस्तत्प्रकाशातिशयाय प्रादुर्बभूवुः । पूर्वानेव सिद्धान्तानुपादाय यथाकथमपि तथेतरथा भङ्गीभेदेन वा निदर्श्य कालवशेन नवानुभूतैरौषधादिभिः केवलं संवर्धिताः पूर्वानुवादरूपाः संग्रहरूपा वा निबन्धा उदेत्य नवानि शरीराणि भासयन्ति । भैषज्यविषये विशेषतः समीक्षणे धातुरसभैषज्यप्रस्थानं नवनवयोगौषधाद्याविष्करणेन नवानुभवानुसारेणानेकग्रन्थनिर्माणेण श्लाघ्यमपि समुपबृंहितमालोच्यते । यदिदानीमपि सर्वत आयुर्वेदीयभि षग्भिरेतदीयः पन्था उपयोगः प्रयोगः सफलता च उपादीयते । यदीयो विशेषप्रचारोऽद्याप्यायुर्वेदविद्यायाः प्रस्थानान्तराणां च संरक्षणं करोतीति नेयमत्युक्तिः स्यात् । प्राचीनैर्महर्षिभिरिव ततः परमपि भैषज्यकोविदैर्विमर्शपरम्परानुवृत्त्या नवनवाः सिद्धान्ता निरकासिष्यन्त, पूर्वेऽपि सिद्धान्ताः पर्यष्करिष्यन्त, अपूर्णांशा अपूरयिष्यन्त, आनुभाविकाः संस्कारविशेषा उपादेक्ष्यन्त, उच्चविचारसम्भूतानि प्रौढतमानि निबन्थरत्नानि पुनः पुनर्निर्मासिष्यन्त, तर्हि भारतीयमायुर्वेदविज्ञानमप्येतावता समयेनोन्नतिशिखरमारोक्ष्यत् । कालवशेन चोपेक्षया मालिन्यमुपेतस्य भारतीयायुर्वेदस्य गौरवमनुपश्यन्तो बहवो वैद्यवरा विप्रश्चितोऽस्याद्यत्वे प्रचाराय परिष्कारायोपष्टम्भाय समुन्मीलितदृशो नवविचारमयान् निबन्धान् प्रचारसंस्थाः परिष्कारमार्गानौष-निर्माणशालादींश्च प्रादुष्कृत्य पुष्टये प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । आप्ततमैः श्रीयुतगणनाथसेनमहोदयैः प्रत्यक्षशारीरसिद्धान्तनिदाननिर्माणेण

उपोद्घातः १५९

प्राचीनशारीरावयवविज्ञाने रोगनिदानेऽपि विशेषान्तराणि बहुश उद्भावितान्यवलोक्यन्ते, श्रीयामिनीभूषणरायकविरत्नमहोदयेन रोगविनिश्चयशालाक्यविषप्रसूतिविषयाणि लघुतन्त्राणि निर्मितानि, डाक्टरबालकृष्णशिवराममुञ्जेमहाशयेनापि नेत्रचिकित्साविषये कोऽपि ग्रन्थः प्रकाशितो वर्तत इति संस्कृतभाषानिबद्धान् नवनिबन्धान् विलोक्य महदिदमाशास्थानमुदेति। जराजीर्णाऽपीयं भारतीयायुर्वेदविद्या जागरूकाणां सूक्ष्मधियामुद्योगिनां विप्रश्चितां भारतीयानामितरेषां च सहयोगिनामवलम्बरसायनेनैव च्यवन इव पुनर्यौवनमासादयिष्यतीत्याशास्यते। समयवशेन बहुषु विषयेषु वैज्ञानिक्या प्रगत्या, परिष्कृतया रासायनिकप्रक्रियया, नवोद्भावितैर्दूरवीक्षणान्तर्वीक्षणादियन्त्रविशेषैः, नवोन्मेषवतां तत्तद्देशविदुषां साक्षाल्लेखनिबन्धादिद्वारा वा मिथो विमर्शैः, शारीरावयवसूक्ष्मेक्षिकया, प्रत्यग्रविचारमयानां शतशो निबन्धानां प्रकाशनेन च पाश्चात्त्यविद्वद्भिर्ह्यद्यत्वे समुन्नतिपथमारोपिताया अनेकशाखाया भैषज्यविद्याया आलोचने प्राचीना भारतीयायुर्वेदविद्या केषाञ्चिद्विचारदृष्टौ स्थूलप्रतिभासमयी बालक्रीडामयी वा साम्प्रतं प्रतिभासतां नाम; परं दुर्गमगिरिनदीवनान्तरालदुष्करदेशान्तरोपगमतत्तद्द्विदन्तरसम्पर्कविमर्शविशेषे पुरासमये वनमृगसहवा-सिभिरब्ध्यन्त्रादिभौतिकसाधनविशेषैरपि केवलं प्रणिधानशक्तिनिशातन्तः प्रज्ञाबलावलम्बैः प्राचीनाचार्यैरात्रेयकश्यपधन्वन्त-र्यादिभिरुद्भाविता विचाराः, ये साम्प्रतिकोन्नततरविज्ञानपरिष्कृतदृष्टिभिरप्यद्यापि समाद्रियन्त एवेति महद्गौरवस्थानं समीक्ष्यते। भारतीयैरन्यैरपि एतद्विज्ञानसम्पदोऽधमर्णैरविस्मरणीय एषामनुग्रहः। ते ईदृशाः पूर्वे आचार्याः शतशः शिरोभिरभिनन्दनीया एवेति मे दृढः प्रत्ययः॥

प्राचीनग्रन्थानां विलोपो रक्षा च

दैवाद्युगादारभ्यार्याणां ज्ञानविज्ञानप्रवाहः संहिताब्राह्मणोपनिषत्सूत्रतन्त्रभाष्यटीकोपटीकानिबन्धादिरूपेणानेकशाखाभिः प्रवहन्नृष्याचार्यनिबन्धकारादीनां विचारधाराभिरुपबृंह्यमाणो मानवक्षेत्रं विष्वक् सरसीकरोति। येनाद्यत्वे तस्य विज्ञानस्य शतशो विभागाः, प्रतिविभागमनेके पूर्वाचार्याः, तेषां तारतम्यवन्तो विभिन्ना विचारा अप्यवगम्यन्ते। परम्, आर्याणां मूलसर्वस्वभूतस्याद्य-विज्ञानमहाकल्पतरोर्भगवतो वेदस्यापि कति शाखास्तदङ्गोपाङ्गान्यपि विच्छिन्नविकलाङ्गभावमापद्याद्यत्वे विलोपमुपागमन्। कति शाखा नामतोऽपि व्यलुप्यन्त। कासाञ्चित्संहिताब्राह्मणसूत्रादिषु क्वचित्किञ्चिदवशिष्यते। पूर्वेषां महर्षिप्रभृतीना-माचार्याणामुपदेशरूपा लेखा अपि विलोपमुपागमन्। केषाञ्चिदितराचार्यैः क्वचनोल्लिखिता मतविशेषा नाममात्राणि केवलमवशिष्यन्ते। हन्त कियतां नामान्यपि विलुप्तानि भवेयुः! ॥

किं बहुना, एकस्मिन्नपि विषये उपलभ्यमानस्यैकस्यापि पूर्वग्रन्थस्य पृष्ठपर्यावर्तने कियन्तः ततोऽपि पूर्वे, तैरनुस्मृताः, तैस्तदात्वे विज्ञातग्रन्थाः, परिशीलितविचारविशेषा आचार्याः केवलं नामतोऽस्माभिरिदानीं ज्ञायन्ते। यास्कनिरुक्ततोऽन्येऽपि वेदार्थनिर्वक्तारः, पाणिनीयसूत्रतः शाकल्यगालवगार्ग्यापिशलिकाश्यपस्फोटायनादयः पूर्वे वैयाकरणाचार्याः, पाराशर्य-कर्मन्दशिलालिकृशाश्वादयो भिक्षुनटसूत्रादिप्रस्थानान्तराचार्याश्च, कौटिलीयर्थशास्त्रतः पराशरोशनोविशालाक्षकौणपदन्त-भरद्वाजवातव्याधिबाहुदन्तीपुत्रपिशुनादयः पूर्वेऽर्थशास्त्राचार्याः, सायनीयवेदभाष्यतो मेधातिथिशाकपून्यग्निस्वाम्यादयः पूर्वे वेदव्याख्यातारः, पूर्वोत्तरमीमांसासूत्रतः आश्मरथ्यकाशकृत्स्नौडुलोमिबादरिप्रभृतयः पूर्वे वेदोपनिषदर्थमीमांसकाः, एवमुपलभ्यमानश्रौतस्मार्तदर्शनज्यौतिषादिग्रन्थेष्योऽपि सहस्रशः पूर्वे संहितातन्त्रसूत्रव्याख्याननिबन्धादिकर्तारो महर्षिप्रभृतयस्तत्तद्विषयाचार्याः केवलं नामशेषा विज्ञायन्ते। कियन्तो भारतीया दार्शनिकादयो बौद्धाश्च ग्रन्थाश्चीन-तिब्बतभाषयोरनुवादरूपेणैव लभ्यमानाः केवलं छायारूपेण वर्तन्ते। उपसहस्रवर्षपूर्वभूता अपि बौद्धग्रन्थाः शतश उच्छिन्नाः। इत्येवं श्रुतिस्मृत्यागमवेदाङ्गोपाङ्गदर्शनादिषु बौद्धार्हतादिसम्प्रदायान्तरेषु च हन्त क्व वा रोमहर्षणो महान् विप्लवो न! ॥

अस्मिन्नायुर्वेदीयविषयेऽपि उपलभ्यमानानामात्रेयसुश्रुतभेडसंहितानामस्याः काश्यपसंहितायाश्चोल्लेखतः काप्यवायोविद्ववामक-वैदेहकाङ्क्षायनहिरण्याक्षशौनकपाराशर्यगार्ग्यमाठरकौत्समौद्गल्यकुशिकसुभूतिमार्कण्डेयकरवीर्यप्रभृतयो बहवः प्राञ्च आयुर्वेदाचार्या ज्ञायन्ते, येषु केषाञ्चिद्वचनानि मतान्यपि तत्र तत्रोद्धृतान्युपलभ्यन्ते। क्व विलीनानि तेषां ग्रन्थरत्नानि। तेषां सर्वेषामुपलब्धिसम्भवे सङ्कलने महत्तम आयुर्वेदीयग्रन्थराशिः पुरो भवेत्। उपलभ्यमानद्वित्रग्रन्थानामन्तस्तलमवगाह्य पर्यालोचने प्रातिभज्ञानालोकोज्ज्वलाः

१६०काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

शतशो गभीरतत्त्वोपदेशा अनुभूयन्ते। यदि नामैवमेव नानाप्रस्थानेषु विभक्ताः पूर्वेषां सर्वेषां ग्रन्था अलप्स्यन्त, तदा कियद्भिः सद्विचाररत्नैरापूर्णान्यभविष्यन् विविदिषूणां हृदयभवनानि। कारुणिकैः पूर्वैर्महर्षिप्रभृतिभिर्विचारधारारसेन विज्ञानकल्पतरोः संवर्धनेनानुगृहीता अपि सर्वाङ्गपुष्टैः फलैर्वञ्चिता इवास्महे ॥

पुरासमयात् तदा तदोपजातैः प्राकृतिकैर्वैकृतिकैराकस्मिकैश्च क्षोभैः राष्ट्रीयैर्मिथो युद्धादिभिर्नैतिकैरुपद्रवैः, वारं वारं वैदेशिकनृपाणां विध्वंसिभिराक्रमणैः, साम्प्रदायिकैश्च परस्परं सङ्घर्षैः, तक्षशिलानालन्दाविक्रमशिलादिगतानां महतां पुस्तकालयानां भस्मसाद्धूलिसाद्भवनेः, जलाग्न्यादिविप्लवैश्च सहस्रशः प्राचीनानि ग्रन्थरत्नानि विलयमवापुः। न केवलं पूर्वमेव, अद्यापि प्राचीनविद्यास्थानेषु ग्रामीणपर्णशालागतानां शतशो ग्रन्थानामग्न्युत्पातातः क्षणाद्भस्मीभावेन, कियतां पूर्वैर्विद्वद्भिः सङ्गृहीतानामपि तदीयपरिवारसन्तत्यादिषु संरक्षकस्याभावेनानास्थया भ्राष्ट्रमुखनदीप्रवाहविपणिविकिरणैर्भूर्गर्भाल्लिञ्जरधूलिराशिष्वज्ञातवासचर्यया जराजीर्णतया कीटोदरपातादिना च अवशिष्टा अपि ग्रन्था उत्तरोत्तरं विनाशमुपयान्ति। सर्वमिदं पर्यालोचयतः कस्य विद्यानुरागिणो मनः शतधा न विदीर्येत। विद्यामयस्य प्राचीनकोशस्यैवं विलोपो महते खेदाय !!! ॥

अनभिमतं प्राचीनविद्याविनाशं प्रतिरोद्धुं शतशः कृतप्रयत्नाः पाश्चात्त्या भारतीयाश्च केचन गुणग्राहिणो दयालव इतस्ततो गवेषणायै पर्यटन्तो विनाशोन्मुखान् कति प्राचीनग्रन्थानासाद्योददीधरँश्च। खोटाङादिप्रदेशभूगर्भादिभ्य उद्धृता बावरमेन्युस्क्रिप्टाद्याख्याभिः प्रसिद्धा नावनीतकादयो विकलाङ्गाः पूर्वलेखा अद्यत्वे निदर्शनीभवन्ति। चीनतिब्बतादिप्रदेशयात्राया तत्रोपलब्धेभ्यो मूललेखेभ्योऽनुवादेभ्यश्च केचन कैश्चिदुद्ध्रियन्ते च। बहुमुखैरभिनन्दनीय ईदृशानां प्रयासः। बहुशो विनाशोन्मुखा प्राचीनविद्या वदान्यानां गुणग्राहिणां श्रीमतां धीमतां च करावलम्बमेवावशिष्टात्मरक्षासाधनमपेक्षते। येऽद्याप्यवशिष्यन्ते पुरातनाः सद्ग्रन्थास्ते शतशः प्रयत्नैरापि गवेषणीयाः समुद्धरणीयाश्च शक्तिमद्भिरिति बलवती प्रत्याशा ॥

पुरातनवस्तूनि बहिर्दृशा, पुरातनलेखाश्चान्तर्दृशा प्राचीनां परिस्थितिं ज्ञापयन्ति। इमान्यन्तरेण किं नाम यथावद्विज्ञानसाधनं भवेदतीतसमयस्य। पूर्वकालस्य पदार्था लेखा वा ये केऽप्युपलब्धाः किमपि प्राक्तनत्वं न्यूनाधिकभावेन दर्शयन्त्येव । सम्भावनीयकिञ्चित्कालपौर्वापर्येण प्राचीनसभ्यतासमसूत्रावनद्धेषु असीरियन् बेब्लोनियन्-सुमेरियन्-मिश्रादिप्राचीनजातीनां पाश्चात्त्यदेशेष्वपि कालधर्मानुयायिन्या परिणत्या अलेक्जेण्ड्रियागतविशालपुस्तकालयदहनादिभिः समये समये तत्रोपजातै राजनैतिकैः साम्प्रदायिकैश्च विप्लवैः पाश्चात्त्यदेशेष्वपि प्राचीना ऐतिहासिका विषया बहुशो विलोपमुपगताः स्युः । तथाऽपि तेषु नानावस्तुभिर्लेखेन च सह शवानां निखननस्य क्वचन मन्दिरकीर्तिप्रस्थ-(पीरामीड्) स्तूप-(यूप)प्रभृतिषु इतिवृत्तलेखनस्य क्वचनेष्टकाशिलाधात्वादिषु ग्रन्थस्येतिवृत्तादीनां च चिरावस्थानायोत्किरणस्य च प्रक्रियायाः पुराकालात् प्रचलिततया तत्र तत्रोपलब्धैः पुरातनलक्षणैः असीरियन्-बेब्लोनियन-सुमेरियन्-मिश्रादिप्राचीनदेशजातीनामानुक्रमिकप्राचीनसभ्यतापरिस्थितेः समयावधारणेन सह निर्धारणस्यानुकूल्येन अतिपूर्वकालादारभ्यानुवृत्तानां तदीयपूर्वविषयाणां परिज्ञानाय प्रायः सुलभः पन्थाः । भारतीये सम्प्रदाये तु आहितेनाग्निना पात्रादिभिः सह लौकिकाग्निना वा पूर्वकालाच्छवानां दहनस्य व्यवस्थित्या, अवशिष्टवस्त्वन्तराणामपि वितरणादिना उच्छिन्नप्रच्छिन्नभावेन, मन्दिरादीनामपि बहुवारोपजातैर्विप्लवैर्लुप्ततया, प्राचीनरीत्यामानुश्रविकपद्धत्या संहितासूत्रादीनां प्राचीनग्रन्थानां लेखनाभिरुचेर्विरलतया पश्चाद्भूर्जताडपत्रादिषु विहितलेखानामपि चिरसमयवशेनन्तरान्तराभूतैः पारस्परिकै वैदेशिकैश्च क्षोभैर्बहुशो दग्धशीर्णध्वस्तभावोपगमेन भारतीयपुरातनलेखेतिवृत्तादीनामद्यत्वे खोतानकासगरादिभूगर्भ गवेषणेन चीनतिब्बतादिगतलेखानुसन्धानादिना वाऽनुसन्धेयपुरातनेतिवृत्तलक्षणानामतिविरलीभावेन, पुराणादिकथानामुपलम्भेऽपि महाभारतीयगणेशोपाख्यानसद्दृशैरन्तराऽन्तराऽनुप्रविष्टैरर्वाचीनविषयान्तरैरलङ्कारिकदृष्ट्या प्रविष्टाभिरतिशयोक्तिभिस्तत्तत्साम्प्रदायिकहस्तक्षेपैः स्वस्वानुकूलरीत्या पूर्वविषयविलोपपरिवर्तनादिभिश्च मलिनीकरणेन, पुरातनांशानामपि देशान्तरीयलेखशिलालेखभूगर्भोपलब्धविज्ञानादिभिः संवादेन प्रामाण्यस्य साध्यमानतया च अद्यत्वे महेंजोदारोगर्भाद्युपलब्धसद्दृशानां पर्याप्तसाधनानामप्राप्तौ यावत् भारतस्य सामस्त्येन पूर्वपरिस्थितिर्दुर्ज्ञेयतामुपेत्य तथेतरथा वा कल्पयितुमप्युचितेवासीत्।

उपोद्घातः १६१

परमद्यत्वे महेंजोदारोहरप्पादिप्रदेशभूगर्भानुसन्धानोपलब्धैस्तैस्तैर्विषयैः प्राचीनभारतीयपरिस्थितौ बहुश आलोकः प्रदीयते । भारते महेंजोदारोहरप्पादिसदृशाः पुरातनप्रदेशाः गङ्गातीरं यावद्बह्वशः सम्भाव्यन्ते । कालक्रमेण अनुसन्धानविवृद्धौ तत्र तत्र भूगर्भशय्यागताः पदार्थाः देशान्तरीयलेखादयश्च यथा यथा प्रकाशमापद्येरन्, यथा वा हरप्पामहेजोदारोभूगर्भोपलब्धाः पुरातनाक्षरलेखाः केनाप्यंशेनाद्य यावत्पर्यालोचकैः पठ्यमाना अप्यनिश्चीयमानाः समयेन निर्धारितार्थाः पूर्वविषयान् प्रकाशयेयुः, तथा तथा प्राचीनभारतीयं पुरावृत्तं तदालोकेन बहुशः स्फुटीभावं लभेत ॥

अत्रेदमकं वक्तव्यमपि विवेचकानां पुरः समुपस्थापनीयं प्रतिभाति—अद्यत्वे मुद्रायन्त्राणामितस्ततः प्रचारेण भारते देशान्तरेष्वपि प्रचलिता नवोपलब्धा अप्रकाशाश्च भारतीयग्रन्था बहुशः प्रकाशमुपयान्ति । येनैकस्यापि सहस्रशः प्रतीकान्याविर्भूय गृहे गृहे प्रसरन्तीति प्रचलितानामपि विशेषतो विकासः, अप्रकाशानामपि सर्वसाधारन्येन प्रकाशः, विनैवान्वेषणलेखनाद्यायासल्पेनैव व्ययेन लाभश्चेति स्वपूर्वतनेरदृष्टाश्रुता अपि बहुशो ग्रन्था अञ्जसा द्रष्टुं परिशीलितुमपि प्राप्यन्त इति महत् सन्तोषस्थानं दृश्यते । परं मुद्रणे समर्थतादृशा मसीदाढ्येऽपि यथासम्भवं दुर्बलेषु कायगतपत्रेषु प्रकाश्यमानाः दृढताडपत्रकायगतपत्रलिखिततौल्येन चिरमवस्थातुं न पारयन्ति । येन पूर्वमुद्रितानि पुस्तकानि उपशतैरपि वर्षेद्यत्वे विकृतवर्णानि शीर्णभावोन्मुखानि दृश्यन्ते । मुद्रितानां सौलभ्येन लेखनकलाया उत्तरोत्तरं ह्रास एव । पदच्छेदस्पष्टताशुद्ध्यादिभिर्मनो हरतां मुद्रितपुस्तकानां सौलभ्येन विद्यमानेष्वपि लिखितपुस्तकेषु न संरक्षणादरदृक् पतति । मुद्रितानां पुनर्मुद्रमध्ययनाध्यापनपरम्परामनुवृत्तानामेव सम्भवि, तदननुवृत्तानां न पुनर्मुद्रणमिष्यते । कति तादृशा ग्रन्था अद्यत्वे दुर्लभा दृश्यन्ते । मुद्रणदशा लेखनात्, सकृदुपजातमुद्रणदशा पुनर्मुद्रणाच्च उभयतो वञ्चितास्ते प्राचीनग्रन्था उत्तमा अपि सन्तः पूर्वमुद्रितपुस्तकायुरवसाने एकद्वशतवर्षैः सर्वत एकदैवोच्छिद्येरन् । कालवशेन आनुश्रविका अन्येऽपि बहवः प्राचीना विषया नास्तिभावमुपेता एव, अवशिष्यमाणाः प्राचीनानां गौरवस्मारका ग्रन्था अपि हस्ताच्च्युता उत्तरकाले नाम्नाऽप्यविज्ञेया भवेयुरिति महत्यनर्थशङ्का । तमिमं भावि नमनर्थं पूर्वतः पर्यालोच्याविलोपनोयानां ग्रन्थानां कतिपया न्यपि प्रतीकानि सुदृढस्थायिपत्रेषु मुद्रकैः प्रकाशयितुं प्रवृत्तिर्विधेया । येन कतिपयान्यपि प्रतीकानि सुचिरमवस्थायनाल्पेन समयेन विलोपाय जायेरन् । पुस्तकालयेषु तादृशान्येव दृढप्रतीकानि बहुमूल्येनापि सङ्गृह्य रक्षणीयानि । नैतावदेव, कदाऽप्यविलोपोनीयानि पूर्वसर्वस्वरूपाणि संहिताब्राह्मणसूत्रभाष्यादीनिऽवध्ययनपरम्परायां प्रविष्टान्यप्रविष्टान्यपि बहुव्ययेनापि ताडपत्रेषु दृढतरकायगतादिपत्रेषु वोत्तममस्याविलेख्य पुस्तकालयेषु संरक्षितुं विद्योद्धारव्रतानां श्रीमतां शुभा दृष्टिः प्रसरेत् । येन दृढकायगतपत्रलिखितानि सप्ताष्टशतवर्षायूंषि, ताडपत्रलिखितानि सहस्राधिकवर्षायूंषि अद्यत्वे इवातः परमपि सुचिरमवतिष्ठेरन् । भूर्जपत्रीयं पिप्पलादशाखासंहितापुस्तकमेकमप्यवशिष्टं चिरेणाद्य तच्छाखोपलब्धयेऽभूदेव । चिरं विलीनमपि प्रमाणवार्तिकं ताडपत्रीयविन्यासकवचरक्षितं सत् सहस्रं वर्षाणि गुहायां निलीयाप्यद्यत्वे पुनरुज्जीवति । किं बहुना, इष्टकोत्कीर्णलेखाः शिलालेखाश्च भूगर्भात् प्रादुर्भूय नाम्नाऽपि विलुप्तानां त्रिसहस्रवर्षपूर्वतनानामपि सभ्यतां प्रकाशयन्ति । नैतावदेव, महेञ्जोदारो-हरप्पादिनिर्गता मुद्राविशेषाः पञ्चसहस्रवर्षेभ्योऽपि पूर्वतनीं सभ्यतां प्रकाश्य भारतस्य प्राचीनं मुखं समुज्ज्वलयन्ति । तावदाधिक्यं मा भवतु नाम, तथाऽपि ताडपत्रीयलेखाः सहस्राधिकवर्षाणि तु न विलुप्येरन्नेव । इदमेव काश्यपसंहितापुस्तकं ताडपत्रीयत्वेनैव सम्प्रति चिरेणात्मनः प्रकाशेनाविलोपनिदर्शनमजनिष्ट । चिरसंरक्षणसाधनमिदं धीमद्भ्यः श्रीमद्भ्योऽवश्यमेव रोचेतेत्याशास्यते । इत्यलं बहुना ॥

नेपालग्रन्थमालायाः प्रथमप्रकाशः

श्रीश्रीश्रीमन्नेपालमहाराजानां युद्धशमसेरजङ्गबहादुरराणानां नानाविधपदवीविभूषितानां विद्यानुरागं स्वदेशोपलब्धप्राचीनग्रन्थविशेषप्रकाशनाभिरुचिं च बहुशः समभिनन्द्य उपोद्घातोपन्याससमन्वितेयं काश्यपसंहिता नेपालग्रन्थमालायाः प्रथमस्तबकरूपेण प्रकाश्यते ॥

१६२काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

साहाय्य समादरः

एतस्मिन्नुपोद्घातलेखे प्राचामर्वाचीनां वा प्राच्यानां पाश्चात्यानां च येषां विपश्चितां ग्रन्था विचारविशेषाश्चोद्धृत्य निर्दिष्टाः सन्ति तेषां नितरामधमर्णोऽस्मि। कृतज्ञतया तदनुस्मरणमन्तरेण नान्यमृणनिर्यातनस्य पन्थानमवगच्छामि। एतद्ग्रन्थप्रकाशने संशोधने च श्रीयुताप्ततमविद्वद्वरवैद्ययादवजीत्रिकमजीमहाभागानां सपरिश्रमं साहाय्यं बहु मानयंस्तेभ्यो धन्यवादानुपहरामि। अस्मिन् उपोद्घातलेखेऽसाधारणसहयोगदायितया प्रूफसंशोधनेऽपि साहाय्यदानेन पण्डितवरसोमनाथशर्मणेऽपि शतशो धन्यवादाः। डाक्टरगोकुलचन्द्रमहाशयेन माष्टर-इन्द्रविहारीशरणेन च यदत्र आङ्ग्‍लग्रन्थगतकतिपयस्थलसूचनादानं व्यधायि, तदनयोरप्युपकृतिं न विस्मरामि॥

ईदृशे गहने विमर्शे न केवलमायुर्वेदीयग्रन्थानां संस्कृतग्रन्थान्तराणां च परिशीलनं पर्याप्तं भवति, अपि तु भारतीयानामिव ग्रीसमिश्रेरानादिदेशदेशान्तरीयेतिवृत्तानां परिज्ञानं, नानाभाषाविषयविज्ञानं, प्राच्यानां पाश्चात्यानां च विपश्चितां ग्रन्थाकाराः प्रकीर्णलेखरूपा ये यावन्तो विचाराः सन्ति तेषामनुसन्धानम्, ऊहापोहकौशलम्, अन्तरालोकोदयेन यथार्थवस्तुदृष्टिः, इतीदृशानि बहुशः साधनानि अग्रेगमयितुं पारयन्ति। ईदृशैः प्रदीपैरनुद्भासिते पथि सञ्चरितुं कृतसाहसस्यास्य जनस्य कतिपयाः पदन्यासाः कथमभिलक्षितस्थानस्य प्राप्तये भवेयुः। दुर्बलैरवयवैर्विषमे पथि सञ्चरणं साहसमिव प्रतिभासेत। परं ‘नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्रिणः’ इति न्यायेन यावद्बुद्धिबलोदयमुचिते वर्त्मनि वाचां विनियोगं वाग्देव्याः परिचर्यां मन्यमानो विशेषतः अपरिशीलितवैद्यविद्योऽपि आयुर्वेदप्रकाशकान् प्राचीनमहर्षीननुध्यायन् केवलमेतन्मुद्रणावसरं यावत् यथावसरलाभमायुर्वेदीयग्रन्थानामस्याः संहितायाश्च साहित्यदृशा पर्यालोचने यत्किमपि मनसि प्रतिभातमुपन्यस्य, अनभ्यस्तमार्गसुलभासु भ्रान्तिषु क्षमामभ्यर्थयन्, विद्यानुरागिणां महनीयानां, विपश्चितां विनोदाय, वैद्यमहाशयानां प्रोत्साहनाय चेममुपोद्घातपुष्पाञ्जलिं करकमलेषु उपहरामि॥

नेपाल-काष्ठमण्डपराजधान्यां
वै. १९९४ श्रीधन्वन्तरिजयन्तीदिने

विदुषां विधेयः—
हेमराजशर्मा

परिशिष्टम्

ज्वरसमुच्चये काश्यपसंहितायाः श्लोकसंवाद

ज्वरसमुच्चयो नाम ज्वरविषयेऽनेकप्राचीनार्षमूलवचनानामेकत्र सङ्ग्रहरूपः प्राचीनॊ ग्रन्थः, यस्य मत्सङ्ग्रहालये ताडपत्रीयं पुस्तकद्वयमस्ति। तयोरेकं प्राचीनाक्षरलिखितमपूर्णं, यस्यान्ते लेखसमयः ४४ नेपालसंवत्सरो निर्दिष्टोऽस्ते। अपरं च पूर्णं नेवाराक्षरलेखितं लिप्यनुमानेन इतोऽष्टशतवर्षप्राचीनं सम्भाव्यते। पुस्तकलेखसमयोऽप्येवं प्राचीनः, तन्निबन्धनं कदा स्यात्। तत्र आश्विन-भारद्वाज-कश्यप-चरक-सुश्रुत-भेड-हारीत-भोज-जतूकर्ण-कपिलबलानां प्राचीनाचार्याणामेव ज्वरविषयकाः श्लोकास्तत्तन्नामनिर्देशेन सह सङ्गृहीताः सन्ति। अर्वाग्भवाचार्याणां वचनासङ्ग्रहोऽप्यस्य ग्रन्थस्य विशेषतः प्राचीनत्वमनुमापयति। अत्र ज्वरविषयकाणि बहूनि काश्यपवचनान्युद्धृतानि दृश्यन्ते, यान्यस्यां काश्यपसंहितायां बहुशः पूर्वभागे, कानिचित् खिलभागे दृश्यमानानि प्रायः सर्वाणि संवदन्ति। यानि नोपलभ्यन्ते, तान्यपि त्रुटितभागपातेन तथा भूतानि स्युः। क्वचन पाठभेदोऽपि दृश्यते, सोऽपि क्वचन मुद्रितैतत्पुस्तकपाठतः साधुः प्रतीयते। तद्गतान् पाठविशेषान् स्थूलाक्षरैः संसूच्य मुद्रितैतत्संहितापुस्तकपृष्ठाङ्कं पार्श्वे निर्दिश्य तदुद्धता एतत्संहितागताः श्लोकाः संवादायाधो निर्दिश्यन्ते—

<div align="right">मु.पृ. ४५-४६</div>

'पू¹र्वोद्भवनिमित्तेन योऽपरो जायते गदः। तमुपद्रवमित्याहुरतीसारो यथा ज्वरे॥
चिकित्सितं यथोत्पत्ति तेषामेके प्रचक्षते। उपद्रवाणामित्येके पूर्वं नेत्याह कश्यपः'॥
'घृतं गुग्गुलु बिल्वं च देवदारुक एव च। एष माहेश्वरो धूपः सर्पिर्युक्तो ज्वरापहः'॥
'शृणु भार्गव! तत्त्वार्थं सन्निपातविशेषणम्॥ जानते भिषजो नैवं बहवोऽकृतबुद्धयः॥
शीतोपचारात् सूतानां मैथुनाद्विषमाशनात्। प्रजागराद्दिवास्वप्नाच्चिन्तेर्ष्यालौल्यकर्शनात्॥
तथा दुःखप्रजातानां व्यभिचारात् पृथग्विधात्। शिशोर्दुष्टपयःपानात्तथा सङ्कीर्णभोजनात्॥
विरुद्धकर्मपानान्नसेविनां सततं नृणाम्। अभोजनादध्यशनाद्विषमाजीर्णभोजनात्॥
सहसा चान्नपानस्य परिवर्त्तादृतोस्तथा। विषोपहतवाय्वम्बुसेवनाङ्गदरदूषणात्॥
पर्वतोपत्यकानां च प्रावृट्काले विशेषतः। अवप्रयोगात् स्नेहानां पञ्चानां चैव कर्मणाम्॥
यथोक्तानां च हेतूनां मिश्रीभावाद्यथोच्छ्रिताः। त्रयो दोषाः प्रकुप्यन्ति क्षीणे चायुषि भार्गव!॥
ततो ज्वरादयो रोगाः पीडयन्ति भृशं नरम्। सर्वदोषविरोधाच्च दुश्शिक्षित्स्यो महागदः॥
यथाऽग्निवज्रपवनैर्न स्यादभिहतो द्रुमः। वातपित्तकफैस्तद्वत् क्रुद्धैर्देही न जीवति॥
विषाग्निशस्त्रैर्यौगपन्न जीवन्ति यथा हताः। सन्निपातार्र्दितास्तद्वन्न जीवन्ति तपस्विनः॥
इत्थं तदुपरिष्टाच्च यथा प्रज्वलितं गृहम्। न शक्यते परित्रातुं सन्निपातहत (स्तथा)॥
दिग्धबाणास्त्रयो व्याधाः परिवार्य यथा मृगम्। घ्नन्त्यमी (कुपिता) स्तद्वत्त्रयो दोषाः शरीरिणम्॥
सङ्गता नियतं यस्मात् पातयन्ति कलेवरम्। अन्ये च.... सन्निपाताद्यतो वा सन्निपातनात्॥
अकस्मादिन्द्रियोत्पत्तिरकस्मान्मूत्रदर्शनम्। अकस्माच्छीलविकृतिः सन्निपाताग्रलक्षणम्'॥
'तस्य ज्वरोऽङ्गमर्दस्तृट्तालुशोषप्रमीलकाः। अरुचिस्तन्द्रिविड्भेदश्वासकासश्रमभ्रमाः'॥


१. ज्वरसमुच्चये कश्यपश्लोकास्तत्र तत्र प्रकरणे खण्डश उद्धृताः सन्ति। यावन्तः श्लोकाः सहभावेन निर्दिष्टा दृश्यन्ते तावन्तः ‘ ’ इति सङ्केतेन निर्दिश्य, तेषां श्लोकसङ्ख्यानं तत्र पौर्वापर्यंऽप्यत्र मुद्रितपुस्तकानुसारेण पौर्वापर्यक्रमं प्रकल्प्य निर्दिष्टा इत्यवबोध्यम्॥

१६४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

‘अन्तर्दाहो बहिः शीतं तस्य तृष्णा च वर्धते। तुद्यते दक्षिणं पार्श्वमुरःशोषो गलग्रहः’ ।।
निष्ठीवति कफं सासृक्कच्छ्रकण्ठश्च दूष्यते। विड्भेदश्वासहिक्काश्च वर्धन्ते ......$^१$ ।।

काश्यपसंहिताया मूलताडपुस्तके १९२ तमपत्रलोपेन मुद्रितपुस्तके तत्स्थले (पृ. २१५) त्रुटितभागसंवादी विषयो मधुकोशव्याख्योद्धतभालुकिन्तन्त्रीयश्लोकेषु दृश्यत इति टिप्पणी प्रदत्ताऽऽसीत्। तस्यैव त्रुटितपत्रस्य सन्निपातप्रभेदविषयानुबन्धिनाः श्लोका ज्वरसमुच्चये कतिपये कश्यपनामोद्धृता दृश्यन्ते। तत्पूर्वोत्तरयोः १९१, १९३ पत्रयोर्वर्तमानाः श्लोका अप्यस्मिञ्ज्वरसमुच्चये संवदन्तीति तन्मध्यविन्यासोचितेषु विलुप्तश्लोकेषु केचन तत्र खण्डशः क्रमेण उपलब्धाः; तत्र मध्ये विलुप्तांशे पूरणीयाः श्लोका इमे—

‘तस्य शीतज्वरो निद्रा क्षुत्तृष्णा पार्श्वसंग्रहः। शिरोहृदयमन्यानां गौरवं पार्श्व (पीडनम्) ।।
उदरं दह्यते चास्य किञ्चिद्गुडगुडायते। सन्निपातः स विज्ञेयो मकरीति सुदारुणाः’ ।।
‘तस्य तृष्णाज्वरग्लानिपाश्र्वरुग्दृष्टिसंक्षयाः। पिण्डिकोद्वेष्टनं दाह ऊरुसादो बलक्षयः ।।
सरक्तं चास्य विण्मूत्रं शूलं निद्राविपर्ययः। वितुद्यते गुदश्चास्य बस्तिश्च परिकृष्यते ।।
आयम्यते भक्ष्यते च हिक्कति प्रलपत्यपि। मूर्च्छते स्फुरते रौति नाम्ना विस्फोटको मतः’ ।।
‘तस्य दाहज्वरो घोरो बहिरन्तश्च वर्धते। शीतं च सेवमानस्य प्रकुप्येते कफानिलौ ।।
ततश्चैव त्रयो दोषा यथास्वैः स्वैरुपद्रवैः। युगपद् घ्नन्ति कुपितास्त्रिविधा इव पन्नगाः ।।
असाध्यः सन्निपातोऽयं शीघ्रकारीति कीर्त्यते। न हि जीवत्यहोरात्रमनेनाऽऽविष्टविग्रहः’ ।।
‘तस्य शीतज्वरः स्वप्नो गौरवालस्यतन्द्रयः। दाहस्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा छर्दिरोचकहृद्द्रवाः।
ष्ठीवनं मुखमाधुर्यं श्रोत्रवाग्दृष्टिनिग्रहः। श्लेष्मणो निग्रहं चास्य यदा प्रकुरुते भिषक् ।।
तदाऽस्य पित्तं कुपितं कुर्यात् सोपद्रवं ज्वरम्। निगृहीते च पित्तेऽस्य भृशं वायुः प्रकुप्यति ।।
निराहारस्य बलवन्मेदो मज्जास्थि धावति। तस्यौषधं गभीरत्वाद् दृष्टं तद्वैव्यकारणम् ।।
नष्टाङ्गचेष्टो हतवागायामेन विनश्यति। अथ तुष्टा ... ऊर्जे वा त्रिरात्रं नातिवर्तते ।।
मेदोदुगः सन्निपातः ..... सोऽतिदारुणः’ । ‘अल्पशूलं कटि .... मध्यदाहो ज्वरः क्रमा (त्) ।।
भृशं कण्ठशिरोवक्रमन्याहृदयवाग्ग्रहः। प्रमीलकः कासश्वासहिक्काजीर्णाविसंज्ञताः ।।
प्रथमोत्पत्तिकत्वेन शोधयन्ति कदाचन। एतस्मिन् सन्निपाते तु कर्णमूले सुदारुणः ।।
शोथः सञ्जायते जन्तो ........ । ....... वदन्त्येनं सन्निपातं सुदारुणम् ।।
त्रिरात्रोपेक्षितस्यास्य व्यर्थमाहारभेषजम्’ ।।
‘अन्तर्दाहो वि .............। यत्नादाकर्षते श्लेष्मा हृदयं प्रतिभिद्यते ।।
इषुणेव हतं पार्श्वं तुद्यते क्षुधतेऽपि च। प्रमीलकश्वासहिक्का वर्धन्ते च दिने दिने ।।
........ (कण्ठः शू) कैरिवावृतः। स्वजनं नाभिजानाति कूजत्यपि कपोतवत् ।।
....... वच्छ्लेष्मणा पूर्णः शुष्कवक्त्रौष्ठतालुकः। दृष्टिश्रोत्रगुदभ्रंशो .......... ।।
....... वाऽतिभजते ग्लानिं विपरीतानि चेच्छति। आयम्य बहुशः क्लेशात् सासृक् ष्ठीवति चाल्पशः ।।
एष कर्कोटको नाम सन्निपातः सुदारुणः’ ।। ‘विलापायामन ...... कम्पमूर्च्छारतिभ्रमाः।
एकपक्षाक्षिघातं वा ...... विशेषणम् ।। एष संमोहको नाम सन्निपातः सुदारुणः’ ।।

इत उत्तरं मुद्रितपुस्तके संवादिनोऽन्ये तत्रत्याः श्लोकाः-
‘सर्वस्रोतोभवं त्वस्य रक्तपित्तं प्रकुप्यति। विस्फोटैरग्निदग्धाभैश्चीयते च समन्ततः ।।


१. ज्वरसमुच्चयस्य प्राचीनजीर्णतया क्वचन विलुप्ताक्षरताया च तत्स्थानेऽत्र बिन्दुमालया निर्देशः क्रियते ।।

उपोद्घातः १६५

हृदयोदरमन्तश्च यकृत्प्लीहाऽथ ...... । पच्यते तु शरीरस्थ .... धः पूयमेति च ॥
शीर्णदन्तश्च मृत्युश्च तस्याप्येतद्विशेषणम्' । 'स्तब्धाङ्गः स्तब्धदृष्टिश्च स तु शेते हतो यथा ॥
विरिच्यतेऽतिमात्रं च पुरीषं बह्नन्श्रातः । सर्वेषां स्रोतसां पाकः ........' ॥
'शिरोरुग्वेपथुश्वासप्रलापच्छर्दिरोचकाः । हीनपित्ते मध्यकफे लिङ्गं वाताधिके मत'म् ॥
जृम्भाप्रजागरायामविप्रलापशिरोरुजः । मन्यास्तम्भेन मृत्युश्च तस्याप्येतद्विशेषणम्' ॥
'त्रिदण्डवत्समबलो यथा ..... स्त्रिपादवत । यानि ज्वरचिकित्सायां रूपाण्युक्तानि यानि च ।
कूटपालक इत्येष सन्निपातः सुदारुणः ॥
व्याधिभ्यो दारुणेभ्यश्च वज्रशस्त्राग्नितो यदा । सद्यो हन्ता महाव्याधिर्जायते कूटपालकः ॥
कूटपालकविग्रस्तो न शृणोति न पश्यति । न स्पन्दते न ब्रवीति नाभिष्ठौति न निन्दति ॥
केवलोच्छ्वासपरमः स्तब्धाङ्गः स्तब्धलोचनः । त्रिरात्रपरमं तस्य जन्तोर्भवति जीवितम् ॥
तदवस्थं तु तं दृष्ट्वा मूढो व्याभाषते जनम् । धर्षितो राक्षसैर्नूनमवेलायां चरन्निशि ॥
अन्यथा ब्रुवते चैके यक्षिण्या ब्रह्मराक्षसैः । पिशाचैर्गुह्यकैश्चैव तथाऽन्ये सहभोजितम् ॥
आकृष्टमभिशस्तं च तथाऽन्ये मस्तकाहतम् । कुलदेवार्चनहतं धर्षितं गृहदैवतैः ॥
नक्षत्रपीडामपरे गरकर्माणि चापरे । वदन्ति सन्निपातं तु भिषजः कूटपालकम् ॥
सद्यः स्वस्थस्य युगपद्यदा कुप्यन्ति ते त्रयः । तदाऽभिवर्धते देहे पित्तको विषसंज्ञितः ॥
विरुद्धभोजनात् कालात् परिमाणाच्च कर्मणाम् । प्रकुप्यत्यनिलः शीघ्रं सोऽस्याग्निमुपहन्त्यते ॥
तस्योपहतकायाग्नेः पूर्ववत्पिबतोऽश्नतः । कफाद्भवति भूयिष्ठं यदादत्ते चतुर्विधम् ॥
तं कफं वायुरादाय स्रोतांस्यस्य विधावति । तस्य स्रोतांसि सर्वाणि ...... हन्ति च ॥
पूरयित्वाऽपि वायोस्ते संरुद्धः ....... । पित्तं प्रकोपयत्यस्य तत् पित्तं मारुतेरितम् ॥
सर्वतः श्लेष्मणा रुद्धमन्योन्यमिथुनाश्रयात् । ...... हल्लासमरुचिं ...... विसूचिकाम् ॥
रोगात्रानाविधांश्चान्यान् कुर्वन् ..... देहिनः । प्रकृतेर्वा ...... वायुः प्रकुप्यति ॥
यथा यथोद्बलत्वं वा प्राप्नुवन्ति गदा .... । तथैकद्वयुद्वलानाहूर्हीनमध्याधिकानपि ॥
कूटस्थैः .... दोषैर्जायते कूटपालकः । एवमेते विनिर्दिष्टाः सन्निपातास्त्रयोदश' ॥
'लङ्घनं स्वेदनं नस्यं मर्दनं कवलग्रहः । एतान्यादौ प्रयुञ्जीत सन्निपातेषु युक्तिवित्' ॥
'स्वेदाध्याये यथाप्रोक्तः स्वेदः सर्वाङ्गिकस्तथा । तत्रास्य स्वेदयेद्युक्तो यत्र यत्रास्य वेदना' ॥
'कफो हि वायुना क्षिप्तो विष्टम्भं पार्श्वयोर्हृदि । ..... रीकृतश्च पित्तेन शल्यवद्बाधते नरम् ॥
तस्य शुष्कस्य नीलस्य विलग्रस्य कृशात्मनः । दुःखनिर्हरणं कर्तुं तिक्तादन्यन्न भेषजात्' ॥
'तस्य तीक्ष्णानि नस्यानि तीक्ष्णाश्च कवलग्रहाः । स्वेदं दिवाजागरणं विदध्यात् पार्श्वशूलिनः ॥
मातुलुङ्गाद्रकरसमुष्णं स (त्रि)लवणान्वितम् । अन्यद्वा सिद्धिविहितं तीक्ष्णं नस्यं विधापयेत् ॥
तेन प्रभिद्यते श्लेष्मा प्रस्विन्नश्च प्रभिद्यते । शिरोहृदयमन्यास्यं दृष्टिश्चास्य प्रसीदति' ॥
'पुनः पुनश्च निद्रायां कटु नस्याञ्जनं हितम् । तीक्ष्णद्रव्यैः सलवणैर्मातुलुङ्गरसद्रवैः ॥
फ्लाम्लयुक्तैरथवा कोष्णाः स्युः कवलग्रहाः । आर्द्रकस्वरसोपेतं सैन्धवं सकटुकिकम् ॥
आकर्षं धारयेदास्ये निष्ठीवेच्च पुनः पुनः । तेनास्य हृदये श्लेष्मा मन्यापार्श्वशिरोगलात् ॥
लीनो व्याकृष्यते शुष्को लाघवं चास्य जायते । पर्वभेदो ज्वरो निद्राश्वासकासगलामयाः ॥


१. एष श्लोकोऽत्र मुद्रितपुस्तके नास्ति ।

१६६ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

मुखाक्षिगौरवं जाड्यमुत्क्लेशश्चोपशाम्यति। सकृद्द्वित्रिचतुः कुर्याद् दृष्ट्वा दोषबलाबलम् ॥
एतद्धि परमं प्राहुर्भेषजं सन्निपातिनः' । 'ज्वरशोषारुचिप्लीहयकृत्पाण्डुर्न जीवति ॥
सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वोपद्रवसंयुतः ॥
त्रिरात्रोपेक्षितश्चापि सन्निपातो न सिध्यति' । 'सन्निपाते निवृत्ते तु यो व्याधिरवलम्बते ।
सोपद्रवं तं चिकित्सेत् स्वैः स्वैश्चिह्नेश्चिकित्सितैः ॥
एकाहारब्रह्मचर्यलघुपान्यान्नसेवनम् । अकर्मण्यमनायासः सुखशय्यासनस्थितिः ॥
दिवा जागरणं सद्भिः सुहृद्भिश्च समागमः । अन्याङ्गाच्छादनं नित्यं कदाचिस्नानमेव च ॥
जाङ्गलस्वरसानुष्णान् कुलत्थरससंशोधितान् । वास्तुकं तण्डुलीयं च संस्कृतं बालमूलकम् ॥
सेवते विधिवच्चैव द्वौ मासौ जीवितार्थिकः । त्रीन्मासाँश्चतुरो वाऽपि जिहत्वाद्यस्य यक्ष्मणः ॥
सुशृतेन समश्नीयात् पयसाऽऽज्येन पैत्तिकः । शर्कराक्षौद्रयुक्तेन गवां क्षीरेण वा पुनः ॥
कर्पूरचूर्णं तृष्णायां वदने धारयेत् सदा । तैलानि गन्धपुष्पाणि नित्यं मुख्यानि धारयेत् ॥
औदकानूपमांसानि मास(ष)पिष्ट ........ । मन्दजातानि मद्यानि गुरूण्याभिनवानि च ॥
पायसं कृसरं चुक्रं शष्कुलीं पांनकं दधि । वर्जयेत्तानि सर्वाणि श्राद्धभोजनमेव च ॥
अश्वव्यायामसंक्लेशं शीताम्बु मदिरासवम् । अवश्यायं पुरोवातमत्युष्णं च विवर्जयेत् ॥
यानि तस्य प्रशस्यन्ते शुद्ध भोज्यानि जीवक ! । पथ्यानि चानुपानानि यथास्वं तानि मे शृणु ॥
गुडसर्पिषि पिप्पल्यः संस्कृता ·दधिसाधिताः । तथा मुख्यं गुडकृतं भक्ष्या मुद्गमयाश्च ये ॥
यवगोधूमसंस्कारा दाधिकं शुष्कमूलकम् । मुद्गामलकयूषश्च तिक्तयूषश्च सर्पिषा ॥
एवं श्रद्धाविनयनं भिषक्कुर्यादरोचके । अप्रमादेन धर्मार्थी चिकित्सेन्मतिमान् भिषक् ॥
सूतिकोपद्रवाध्याये (यच्च वक्ष्ये) खिलेषु ते । तदिहापि प्रयोक्तव्यं सन्निपातचिकित्सितम्' ॥
गुडूच्यामलकानां च स्वरसे साधितं घृतम् । खिल कल्केन सारिवाशुण्ठीलोध्रदाडिमचन्दनैः ॥
तद्धि माङ्गल्यकं नाम विषमज्वरनाशनम् । ज्वराणां चापि सर्वेषामभेतदेवामृतोपमम् ॥

एवं प्राचीनेऽस्मिन् ज्वरसमुच्चये एतत्संहितागतानां बहुशो वचनानामुद्धारोपलम्भः संवादश्च तावत्कालपर्यन्तं काश्यपसंहितायाः प्रचारं समादरं ग्रन्थकृद्भिः स्वप्रामाण्योपजीवनाय निर्देशनं चावगमयति । यस्मिन् खलु ग्रन्थे प्राचीनानामेवर्षीणां वचनानि सङ्गृहीतानि तत्रैव काश्यपसंहितावचनानां संवादा न केवलं पूर्वभागस्य, अपि तु तदीयखिलभागस्यापि संवादेन तस्यापि प्राचीनतरत्वमुपोद्वलयति ॥

॥ श्रीः ॥

उपोद्घात

का

हिन्दी अनुवाद


आयुष्याम्नायमाम्नाय नानोन्मेषैर्विवर्ध्य च । जगतः श्रेयसे सक्ताः स्मरणीया दयाभयाः ।। १ ।।
यत्प्रतिभरसासिक्त आयुर्वेद महातरुः । फलत्यद्यापि जगति महात्मानो जयन्ति ते ।। २ ।।

आयु के वेद अर्थात् आयुर्वेद को जानकर तथा उसे नाना उपायों द्वारा बढ़ाकर जो जगत् के कल्याण में लगे हुए हैं, उन स्मरणीय, दयालु तथा जिनकी प्रतिभारूपी रस से सींचा हुआ यह आयुर्वेद रूपी महावृक्ष आज तक जगत् में फल फूल रहा है, उन महापुरुषों की जय हो ।।१-२।।

उपोद्घातप्रस्ताव

किसी भी वस्तु को देखकर विद्वान् प्रेक्षकों को यह स्वतः जिज्ञासा होती है कि यह क्या है तथा इसका क्या प्रयोजन है ? जबतक इसका ज्ञान नहीं होता तब तक विद्वानों¹ की दृष्टि उस विषय में विशेषरूप से प्रवृत्त नहीं होती । सामान्य ज्ञान हो जाने पर विशेष जिज्ञासा होती है । तथा बाह्य सामान्य ज्ञान हो जाने पर लोग अभीप्सित विषय को ग्रहण करने तथा विपरीत विषय को छोड़ने का प्रयत्न करते हैं । इस प्रारम्भिक आकांक्षा को शान्त करने के लिये शास्त्र के आदि में अनुबन्ध² निर्देश की तरह आजकल विद्वान् लोग प्रस्तुत ग्रन्थ के कुछ विशेष २ अन्तरङ्ग तथा बहिरङ्ग विषयों को भूमिका तथा प्रस्तावना आदि के रूप में देकर ग्रन्थ को उपस्थित करते हैं । इस उपर्युक्त आचार को दृष्टि में रखते हुए तथा अन्य विषयों को देखते हुए हमारे मन में जो विचार उत्पन्न हुए हैं उन्हें विद्वानों के सामने हम संक्षेप में प्रकट करते हैं ।

इस उपोद्घात में पांच विषय हैं—

(१) उपक्रम सहित आयुर्वेद संबन्धी विवरण ।
(२) ग्रन्थों के परिचयपूर्वक आचार्यों का विवरण ।


१. सिद्धार्थं सिद्धसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते । शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः संबन्धः सप्रयोजनः ।। (श्लोकवार्तिकस्योपक्रमे)
(अर्थात् श्रोता ज्ञातव्य विषय तथा उसके संबन्ध को सुनने के लिये प्रवृत्त होता है । अतः शास्त्र के आदि में प्रयोजन सहित संबन्ध बतला देना चाहिये) ।
२. प्रत्येक शास्त्र के चार अनुबन्ध (संबन्ध रखने वाले विषय) होते हैं । १. अधिकारी २. विषय ३. संबन्ध ४. प्रयोजन (अनुवादक)

१२ का.सं.

१६८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

(३) संस्कार तुलना सहित विषय।
(४) भारतीय चिकित्सा का समर्थन।
(५) उपसंहार।

(१) उपक्रम सहित आयुर्वेद संबन्धी विवरण

यह एक निर्विवाद तथ्य है कि प्रत्येक व्यक्ति के लिये सुख ही अन्तिम ध्येय है। विद्वान् लोग सुख की समीक्षा दो प्रकार से करते हैं। प्रथम दुःख का निवारण कर देना (Negative) तथा दूसरा दुख का विरोधी भाव (Positive) अर्थात् दुःख का उत्पन्न ही न होना। दोनों प्रकार से इस सुख को प्राप्त करना प्रत्येक व्यक्ति चाहता है। दुख के उत्पन्न होने पर उसकी निवृत्ति अथवा सुख का उदय होना संभव नहीं। बाधना (कष्ट) लक्षण वाला दुःख संसार में सबसे अधिक अप्रिय वस्तु होती है। वह दुःख भूतकाल की वस्तु हो जाने पर भी स्मरण किया जाने पर कष्ट की अनुभूति कराता है, उसको वर्तमान अवस्था में प्रत्येक संभव उपायों से दूर करने का प्रयत्न किया जाता है, तथा उसके भविष्य की कल्पना करके उसे पहले से ही दूर करने का प्रयत्न किया जाता है। कोई भी ऐसा सहृदय व्यक्ति नहीं होगा जो अपने लिये दुःख चाहता हो। संसार के जितने भी व्यापार (क्रियायें) हैं, उन सबका प्रयत्न दुख को दूर करके सुख की साधना करना है। परन्तु सुख की प्राप्ति में लगा हुआ भी यह संसार असम्यक् ज्ञान के कारण हितकारी मार्ग को छोड़कर अहितकर मार्ग में प्रवृत्त हुआ दुःख से आक्रान्त किया जा रहा है। इस सुख के मार्ग को ही ढूंढने में सब शास्त्र तथा लोग आज तक लगे रहे हैं तथा इस समय भी लगे हुए हैं। दुःख तीन प्रकार का होता है। मन, शरीर तथा आत्मा को निमित्त करके होने वाला आध्यात्मिक, पञ्चमहाभूतों से बने हुए प्राणी समूह को निमित्त करके होने वाला आधिभौतिक तथा ग्रह यक्ष राक्षस विनायक (गणेश) आदि देवसमूह को निमित्त करके होने वाला आधिदैविक दुःख कहलाता है। इन नाना प्रस्थानों में से जिस किसी दुःख विशेष को लक्ष्य करके उस २ दुख के निवारण के उपायस्वरूप आध्यात्मिक सांख्य आदि दर्शन, उपासनाशास्त्र तथा नीति आदि ऐहिक शास्त्र उपयोगी होती हैं।

परन्तु इन सब आध्यात्मिक तथा ऐहिक शास्त्र आदियों का तभी लाभ है जब कि प्राणियों को उत्तम जीवन प्राप्त हुआ हो। विद्वान् व्यक्ति नवीन उत्साह से युक्त होकर तथा उत्तम उपायों को जानकर उनके द्वारा परिष्कृत मार्ग से अपनी उन्नति करता हुआ क्रमशः अभीष्ट स्थान पर पहुंचने में समर्थ हो जाता है। इसके विपरीत अधम जीवन से दुःखी व्यक्ति कितना ही प्रयत्न क्यों न करे किसी कार्य को सिद्ध करने में समर्थ नहीं होता। इसलिए लोगों को सुजीवन के उपायों का प्रतिपादन करने वाले तथा अन्य भी शास्त्रों का सहारा लेना पड़ता है। सर्व प्रथम शारीरिक कष्टों के अभाव से इस जीवन द्वारा प्राप्तव्य ऐहिक तथा पारलौकिक उन्नति प्राप्त होती है। हमारा यह शरीर नाना प्रकार के स्थूल तथा अत्यन्त सूक्ष्म अवयवों तथा उन २ अवयवों की गहन क्रियाओं द्वारा यथावत् न जान सकने योग्य परमात्मा की कलास्वरूप एक विशाल मशीन के समान दिखाई देता है। उस मशीन के स्थूल या सूक्ष्म किसी भी अंश में होने वाली दृश्य या अदृश्य कोई भी विकृति न केवल समस्त शरीर को अपितु उससे अनुप्राणित शरीर-शरीरि समवायात्मक आत्मा को भी विकृत कर देती है। शारीरिक वकृति से उत्पन्न हुआ पुरुष विकृति अन्तरात्मा के कारण शिथिलता को प्राप्त हुआ अन्य दुःखों से भी छुटकारा नहीं पा सकता है। शरीर के निरोग होने पर ही अन्य दुःखों से छुटकारा पाने के उपाय किये जा सकते हैं तथा वे फलीभूत भी होते हैं। शरीर ही यदि रोगी हो तथा उसके कारण अन्तरात्मा भी स्वस्थ न हो तो कठोर तपस्या, तीर्थभ्रमण, परोपकार आदि धार्मिक विषय, शिल्प, वाणिज्य, वार्ता (कृषि), देशान्तर भ्रमण आदि आर्थिक प्रयत्न, अभीष्ट आहार विहार, विषय भोग आदि रतिप्रयोग तथा मानसिक विचार क्रोध लोभ आदि आन्तरिक शत्रुओं का दमन, इन्द्रिय निग्रह, ईश्वर भजन आदि मोक्ष के उपाय भी सम्यक् प्रकार से होना संभव नहीं है। जैसा कि कहा भी है—

उपोद्घात का हिन्दी अनुवाद १६९

'धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलसाधनम्' (च. सू. अ. १) अर्थात् धर्म अर्थ काम मोक्ष इन सबका मूल साधन आरोग्य ही है।

इस प्रकार क्योंकि स्वस्थ जीवन रूपी वृक्ष में उत्तम फल लगते हैं इसलिये दीर्घायुष्य एवं उत्तम जीवन के लिये शारीरिक कष्टों तथा ऐहिक दुःखों का दूर किया जाना आवश्यक है। शारीरिक दुःख विविध रोगों से सैकड़ों प्रकार से उत्पन्न होते रहते हैं, तथा ये सैकड़ों प्रकार के रोग किसी एक ही उपाय या उपदेश द्वारा न जाने जा सकते हैं और नहीं दूर किये जा सकते हैं इसलिये इन रोगों की निवृत्ति तथा इनको उत्पन्न ही न होने देने के लिये मनुष्य को जितने भी उपाय या साधन हैं वे सब यथाशक्ति अपनी बुद्धि तथा बल के अनुसार अवश्य जानने चाहिये।

इसके लिये हमें चार बातें जाननी चाहिये।

१. हेय—अर्थात् दुखों को उत्पन्न करने वाले रोग।
२. हेतु—उन रोगों के कारण (निदान)
३. हेय अर्थात् रोगों का हान (निवृत्ति-दूर करना) तथा
४. निवृत्ति के साधन (ओषधि आदि उपाय)

हेय (रोगों) के स्वरूप तथा उनके निदान (कारणों) को देखकर ऐसा प्रयत्न करना चाहिये कि पहले तो रोग उत्पन्न ही न हों और यदि उत्पन्न हो भी जावें तो ज्ञात साधन (ओषधि आदि) के द्वारा उन्हें दूर कर दिया जाय।

लोगों का कल्याण करने वाले हितकारी एवं विविध ज्ञान विज्ञानों में जो सबसे अधिक उपयोगी ज्ञान है उसी को आयुर्वेदविज्ञान कहते हैं। यह आयुर्वेद-विज्ञान केवल अपने या केवल एक दो व्यक्तियों के लिये ही उपयोगी नहीं, अपितु इससे कुटुम्ब, समाज, तथा सम्पूर्ण देश का उपकार एवं उन्नति होती है अतः प्रत्येक व्यक्ति को इसे जानना चाहिये तथा जानने वालों को इसका उपदेश एवं प्रचार करना चाहिये। इस प्रकार इसका ज्ञान तथा उपदेश विशेष रूप से उपयोगी है।

आयुर्वेद की प्राचीनता

जब सृष्टि के प्रारंभ में जगत् स्रष्टा ने पञ्चमहाभूत तथा उनसे उत्पन्न पदार्थों को बनाया तभी से प्राणियों के दीर्घायुष्य के साधनों का भी ज्ञान कराया। यदि प्राणी उत्पन्न होते ही मिथ्योपचार के कारण नष्ट हो जायें तो स्रष्टा का परिश्रम व्यर्थ ही होगा। ज्यों-ज्यों वे चिर सत्ता को प्राप्त करते जाते हैं त्यों २ वे स्रष्टा की अभिलषित बात को करने में समर्थ हो जाते हैं। और यदि वे प्राणी सत्ता को प्राप्त करके भी विकल (अपूर्ण) अङ्गों वाले हों तो उनसे भी कोई प्रयोजन सिद्ध नहीं होता है, अतः आदिकाल से ही सत्त्व एवं बल से युक्त सम्पूर्ण अङ्गों सहित दीर्घायुष्य की अपेक्षा होती थी। इस संसार में उस शिल्पकार स्रष्टा के चर, अचर, भोक्ता, भोज्य, आदि अनेक भेद हैं। भोक्ता तथा भोज्य के भी अनेक भेदहोते हैं। सब भोक्ताओं के लिये भी सब प्रकार के भोज्य पदार्थ अनुकूल नहीं होते, अपितु भोक्ताओं की जाति, देश, काल तथा अवस्था आदि के भेद के अनुसार ही उपकारी या अपकारी होते हैं। एक व्यक्ति के लिये अनुकूल या प्रतिकूल वस्तु भी सबके लिये समान नहीं होती। उसी व्यक्ति के लिये भी कोई वस्तु सदा एक समान अनुकूल या प्रतिकूल नहीं हो सकतीं अपितु वहां भी अवस्था आदि के अनुसार ही परिवर्तन होता रहता है। इसलिये किस व्यक्ति के लिये कब क्या अनुकूल होता है, उसके क्या साधन हैं, क्या प्रतिकूल है, किस प्रकार उसका उदय होता है, उसकी शान्ति का क्या उपाय है तथा रोग, रोग के कारण तथा रोगों को दूर करने के उपाय आदि का सृष्टि के प्रारंभ से ही ज्ञान था। सब एषणाओं (इच्छाओं) में से प्राणैषणा सबसे प्रथम उत्पन्न होती है। इस प्रकार प्राणियों की उत्पत्ति के साथ ही आयुर्वेद का प्रारंभ होता है।

१७०काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

अनुत्पाद्यैव प्रजा ‘आयुर्वेदमेवाऽग्रेऽसृजत्’ (प्राणियें उत्पत्ति से पूर्व ही सृष्टि के प्रारंभ में आयुर्वेद को उत्पन्न किया) सुश्रुत के इस वाक्य के समान ‘आयुर्वेदमेवाग्रेऽसृजतो विश्वानि भूतानि’ (आयुर्वेद को सृष्टि के प्रारंभ में उत्पन्न किया, उसके बाद सम्पूर्ण प्राणियों को उत्पन्न किया) काश्यपसंहिता के इस वाक्य के द्वारा यद्यपि सृष्टि से भी आयुर्वेद की प्राचीनता प्रकट की है परन्तु निमित्त तथा निमित्ती (कार्य तथा कारण) के पूर्वापर संबन्ध को दृष्टि में रखते हुए ‘अग्निहोत्रं जुहोति’ ‘यवागूं पचति’ आदि वाक्यों में पाठक्रम के अनुसार बलवान् अर्थक्रम की तरह ‘अभिज्ञान शाकुन्तल’ के ‘तव प्रसादस्य¹ पुरस्तु संपदः’ इस वाक्य के अनुसार प्रसाद (कृपा) से पूर्व ही संपदाओं के होने के समान ही वास्तव में सृष्टि के साथ आयुर्वेद का आलंकारिक रूप से घनिष्ठ एवं निकट सम्बन्ध बतलाया है। अथवा बालक की उत्पत्ति से पूर्व ही स्तन्य (दूध) की उत्पत्ति के समान ही सृष्टि से पूर्व भी आयुर्वेद की उत्पत्ति वस्तुतः संभव हो सकती है। विकासवाद की दृष्टि से भी भौतिक सृष्टि से पूर्व ओषधि वनस्पति आदि की उत्पत्ति को स्वीकार किया जाना भी प्राणियों की उत्पत्ति से पूर्व भैषज्य विज्ञान (आयुर्वेद) का होना सिद्ध करता है। भगवान् पुनर्वसु आत्रेय ने ‘सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते, अनादित्वात् स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वात्’ (च.सू.अ. ३०) अर्थात् यह आयुर्वेद अनादि तथा लक्षण के स्वभावसिद्ध होने से नित्य है इस लक्षण के द्वारा आयुर्वेद के ज्ञान तथा उपदेश के आदि (जिसका आदि कारण विद्यमान हो) होने पर भी संसार के समान आयुर्वेद की ज्ञान परम्परा को भी अनादि दर्शाया है।

आयुर्वेद

आयुर्वेद शब्द का अर्थ करते हुए इस काश्यपसंहिता में ‘आयुर्जीवितमुच्यते’ विद्ज्ञाने धातुः, विद्लृलाभे च, आयुरनेन ज्ञानेन विद्यते ज्ञायते विन्दते लभते न रिष्यतीत्यायुर्वेदः, (आयु का अर्थ है जीवन, उसके साथ विद्ज्ञाने धातु या विद्लृ लाभे धातु से आयुर्वेद शब्द बनता है, अर्थात् इसके द्वारा आयु का ज्ञान होता है या आयु की प्राप्ति होती है इसलिये इसे आयुर्वेद कहते हैं) इस परिभाषा के द्वारा दीर्घ जीवन के बतलाने वाले तथा उपायों के द्वारा उसे प्राप्त कराने वाले अविनाशी शास्त्र को आयुर्वेद कहते हैं। इस निर्वचन के द्वारा आयुर्वेद का स्वरूप तथा प्रयोजन प्रकट होता है। इस प्रकार आयुर्वेद शास्त्र के द्वारा आयु का स्वरूप, जिनके द्वारा वह जाना जाता हैं वे उपाय, तथा विद्यमान आयु के लक्षणों को जाना जाता है। इन सबको जानकर तथा उनके अनुसार ठीक आचरण करने से आयु स्थिर होती है तथा इस ज्ञान के बिना आचरण करने से आयु विनाश की ओर अग्रसर हो सकती है। इस प्रकार साधनों सहित आयु को स्थिर करने वाला शास्त्र आयुर्वेद कहलाता है।

आत्रेय² तथा सुश्रुत³ के अनुसार भी आयुर्वेद के प्रयोजन व्याधि परिमोक्ष तथा स्वास्थ्यरक्षा (Curative and Preventive Treatmant) प्रतीत होते हैं।


१. उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं, घनोदयः प्राक् तदनन्तरं पयः। निमित्तनैमित्तिकयोरयं क्रमस्तव प्रसादस्य पुरस्तु संपदः॥
(शाकुन्तले ७ अङ्के)

२. चरकसंहिता में—‘हिताहितं सुखं दुःखम्’ इत्यादि द्वारा अपने भोग के आयतन, पंचभूतों के विकाररूप शरीर, भोग के साधन चक्षु आदि इन्द्रियों, मन, अन्तःकरण तथा ज्ञान कराने वाली आत्मा का अदृष्टपूर्वक हुआ संयोग आयु नामक पदार्थ. आयु का स्वरूप, आयु के लिये हितकर तथा अहितकर (पथ्य और अपथ्य) तथा उसके परिणाम स्वरूप उत्पन्न हुए सुख दुख तथा अवस्थानुरूप आयु के लक्षण इत्यादि साधनों एवं फलों से युक्त आयु को जो प्राप्त कराता है अथवा उसका ज्ञान कराता है उसे आयुर्वेद कहा है (च.सू. १ अ. ४०)

३. सुश्रुत में—‘आयुरस्मिन् विद्यतेऽनेन वाऽऽयुर्विन्दतीत्यायुर्वेदः’ के द्वारा ‘शरीर, इन्द्रिय, सत्व तथा आत्मा का संयोगरूप आयु जिसमें स्थित हो, जिसके द्वारा आयु का ज्ञान हो तथा जिससे आयु की प्राप्ति हो इत्यादि आयुर्वेद के निर्वचन किये गये हैं।

उपोद्घात का हिन्दी अनुवाद १७१

आयुर्वेद शब्द बहुत शाखाओं वाले चिकित्साविज्ञान को प्रकट करता हुआ केवल मनुष्यों की चिकित्सा से ही संबन्ध नहीं रखता अपितु इसमें हाथी, घोड़े, गौ आदि पशुपक्षी तथा वृक्ष लता आदि उद्भिज्ज की चिकित्सा का भी विधान है क्योंकि वराहसंहिता, भट्टोत्पल के उस प्रकरण की व्याख्या तथा उपवन विनोद आदि ग्रन्थों में पालकाप्य, १ मतङ्ग, शालिहोत्र आदि पशुचिकित्सकों, तथा उनके उपदेशों और परम्परागत ग्रन्थों का उल्लेख मिलता है। इसी प्रकार वृक्षायुर्वेद में भी काश्यप, सारस्वत, पराशर आदि आचार्य एवं तत्सम्बन्धी उनके उपदेश भी देखने में आते हैं। अग्निपुराण (अ. २७९-२९२) में धन्वन्तरि द्वारा भी सुश्रुत को मनुष्य हाथी, घोड़े, गौ तथा वृक्ष आदि से संबन्धित आयुर्वेद के उपदेश का उल्लेख मिलता है। परन्तु धन्वन्तरि काश्यप, आत्रेय आदि सब आचार्यों ने मानवीय आयुर्वेद को ही लेकर विशेषरूप से वर्णन किया है इसलिये हम भी उन्हीं के अनुसार उसी को लेकर प्रवृत्त होंगे।

विद्वान् लोग आद्यज्ञान (प्रारंभिक ज्ञान) होने के कारण इसका वेद शब्द से उल्लेख करते हैं। वेद आर्यों का सबसे प्रारंभिक (ईश्वरीय) ज्ञान समझा जाता है। इसमें प्राचीन समय का सब ज्ञान विज्ञान संग्रहीत है। आर्यों के तपस्या प्रणिधान आदि के आलोक से उज्ज्वल हृदयों में प्रतिभा रूप से अव्याहत आद्यज्ञान रूपी संपत्ति उत्पन्न हुई थी उसी को वेद शब्द से कहा है। उसी ज्ञान विज्ञान में से ही एक यह आयुर्वेद भी है।

वेद तथा आयुर्वेद का परस्पर संबन्ध

ऋक्, यजु, साम तथा अथर्ववेद के क्रमशः धनुर्वेद गान्धर्ववेद, स्थापत्यवेद, (भवन निर्माण कला) तथा आयुर्वेद उपवेद हैं उपशब्द समीप अर्थ का द्योतक है। आयुर्वेद का किस वेद के साथ संबन्ध है, जब हम इस विषय में विचार करते हैं तो देखते हैं कि सुश्रुताचार्य ‘इह खल्वायुर्वेदंमष्टाङ्गम उपाङ्गमथर्ववेदस्य’ (सू. अ. १) इस वाक्य के द्वारा स्पष्ट रूप से आयुर्वेद का अथर्ववेद के साथ अवयव तथा अवयवों का संबन्ध दिखाते हैं। आत्रेय भगवान् भी ‘चतुर्णामृक्सामयजुरथर्ववेदानामथर्ववेदे भक्तिरादेश्या’ (च. सू. अ. ३०) इस वाक्य द्वारा ऋग्वेद आदि चारों वेदों के साथ थोड़ा बहुत संबन्ध होते हुए भी भक्ति शब्द के द्वारा अर्थवेद के साथ ही आयुर्वेद का घनिष्ठ संबन्ध प्रकट करते हैं। इस काश्यपसंहिता में भी ‘आयुर्वेदः कथं चोत्पन्नः’ इस प्रश्न के ‘अथर्ववेदोपनिषत्सु प्रागुत्पन्नः’ इस उत्तर द्वारा प्रारंभ में इसे अथर्वमूलक दिखलाकर ‘कं च वेदं श्रयति’ इस दूसरे प्रश्न के उत्तर में ‘अथर्ववेदमित्याह, तत्र हि रक्षाबलि होमशान्ति ...... प्रतिकर्मविधानमुद्दिष्टं विशेषेण, तद्वदायूर्वेदे, तस्मादथर्ववेदं श्रयति, सर्वान्वेदानित्येके’ यह कहकर ‘आयुर्वेदमेवाश्रयन्ते वेदा ..... तस्माद्ब्रूमः ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदाथर्ववेदेभ्यः पञ्चमोऽयमायुर्वेदः’ (वेद आयुर्वेद के ही आश्रित हैं। इसलिये ऋक्, यजु, साम तथा अथर्ववेद के अतिरिक्त आयुर्वेद को पांचवां वेद कहा है) इत्यादि के द्वारा आचार्य विषयसन्निकर्ष के कारण पहले अथर्ववेद से संबन्ध दिखलाकर तथा उसी के साथ-साथ सब वेदों में ही आयुर्वेद का थोड़ा बहुत विषय मिलने से एकीय मत से सब वेदों के साथ आयुर्वेद का संबन्ध दिखलाते हैं। और अन्त में ब्रह्मा, अश्विनीकुमार तथा इन्द्र आदि की सम्प्रदाय परम्परा द्वारा क्रमशः विकसित आयुर्वेद के एक स्वतन्त्र प्रस्थान (विज्ञान) के रूप में परिवर्तित होकर वेदों के समान ही सब के जीवनधारक तथा लोक कल्याण परक होने से पृथक् एक शास्त्र के रूप में प्रतिष्ठा तथा आयुर्वेद की अपने विषय में प्रधानरूप से उपादेयता दिखलाकर उसे महाभारत की तरह ही पांचवां वेद स्वीकार किया है।

सुश्रुत के ‘आयुर्वेदंमष्टाङ्गमूपाङ्गमथर्ववेदस्य’ इस वाक्य में उपाङ्ग शब्द को देखकर कुछ विद्वान २ सुश्रुत तथा उसी के द्वारा आयुर्वेद को बहुत अर्वाचीन सिद्ध करने का प्रयत्न करते हैं। वे कहते हैं कि जहां साक्षात् संबन्ध होता है उसे


१. शालिहोत्रः सुश्रुताय ह्यायुर्वेदमुक्तवान् । पालकाप्योऽङ्गराजाय गजायुर्वेदमब्रवीत् ।। (अग्निपुराण २९२ अध्याय)
२. हिस्ट्री ऑफ हिन्दू कैमिस्ट्री-भाग १-पी. सी. राय.

१७२काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

अङ्ग कहते हैं तथा अङ्ग का जिससे संबन्ध होता है उसे उपाङ्ग कहते हैं अर्थात् आयुर्वेद वेदाङ्ग का भी अङ्ग है और क्योंकि शिक्षा आदि वेदाङ्ग वेद के बाद हुए हैं अतः आयुर्वेद जो कि वेदाङ्ग का अङ्ग (उपाङ्ग) है वह वैदिक काल तथा वेदाङ्गकाल के भी बाद हुआ है, इस प्रकार वे सुश्रुत को अर्वाचीन सिद्ध करते हैं। परन्तु उपाङ्ग शब्द से आपाततः वैसा प्रतीत होने पर भी वेद के अङ्ग शिक्षा कल्प आदियों में वैद्यक विषय विशेषरूप से दिखाई नहीं देता है, अपितु श्रौत तथा ब्राह्मणग्रन्थ तथा उससे भी पूर्व के संहिता ग्रन्थों में आयुर्वेद विषय यथापूर्व अधिक मिलता है। इसमें भी अथर्ववेद में इसका बाहुल्य होने से वेद के साथ ही इसका घनिष्ठ संबन्ध प्रतीत होता है। अङ्ग का अर्थ अप्रधान या गौण की तरह अवयव भी होता है। मीमांसकों ने अङ्गों के दो भाग किये हैं। जो शरीर के अन्दर प्रविष्टा होकर (समीप होकर) उप कारक होते हैं उन्हें अन्तरङ्ग तथा जो शरीर के बाहर (दूर) से उपकारक ही उसे बहिरङ्ग कहते हैं। वैदिक शरीर से बहिर्भूत होने के कारण शिक्षा आदि बहिरङ्ग हैं परन्तु इसके विपरीत भैषज्य आयुष्य संशमनीय आदि बहुत से आयुर्वेद के विषय के वेदसंहिताओं में ओतप्रोत होकर उसके शरीर के अन्दर प्रविष्ट होने से आयुर्वेद तो अन्तरङ्ग रूप से ही विद्यमान है। नाना ज्ञान विज्ञान के भण्डार वेद का प्रधान विषय याज्ञिक (यज्ञसंबन्धी) है। परन्तु आयुर्वेद उसमें प्रसङ्गवश अवान्तर रूप से आया हुआ होने से वैदिक विज्ञान के शरीर में प्रविष्ट हुआ अवयव अङ्गरूप से है। बाहु आदि बड़े अवयवों को अङ्गरूप से तथा हाथ आदि छोटे अवयवों को उपाङ्गरूप से दिखलाकर सुश्रुत के टीकाकार डल्हण ने भी आयुर्वेद को अन्तरङ्ग ही बतलाया है। यदि वेद के बहिरङ्गभूत शिक्षा आदि को अङ्ग मानकर उसी के अनुसार सुश्रुत में आयुर्वेद को उपाङ्ग माना गया हो तो शिक्षा आदि अङ्गों के बाद में होने वाले आयुर्वेद को सुश्रुत में ही भूतसृष्टि से भी पूर्व होनेवाला कैसे कहा गया है ? अपितु शिक्षा आदि अङ्गों में अव्यवहृत वेद शब्द के द्वारा आयुर्वेद का निर्देश किया जाना इसे उनसे पूर्व काल का ही सिद्ध करता है। ज्ञान विज्ञान के समुद्र वेद के एक तरङ्ग रूप से विद्यमान आयुर्वेद को वेद के शरीर में अनुप्रविष्ट हुआ देखकर कुछ लोग इसे उपवेद शब्द से अवयव अवयविभाव को देखकर कुछ लोग वेदाङ्गशब्द से तथा स्वल्प अवयव को दृष्टि में रखकर कुछ लोग वेदोपाङ्ग शब्द द्वारा व्यवहार करते हैं इसलिये इनमें परस्पर कोई असंगति नहीं है। इसीलिये काश्यपाचार्य ने तो उपशब्द को बिलकुल ही छोड़कर इसे पञ्चमवेद ही कहा है।। अन्तरवयव सदा अवयवी के साथ ही रहते हैं। अवयव का समय अवयवी के बाद नहीं होता। इस प्रकार उपवेद शब्द के समान अर्थ वाला यह उपाङ्ग शब्द भी आयुर्वेद को प्राचीन ही सिद्ध करता है अतः इसमें अर्वाचीनता की शंका नहीं करनी चाहिये।

यद्यपि ब्राह्मणग्रन्थ उपनिषद् महाभारत पुराण तथा स्मृति आदि में चारों वेदों का समानरूप से वर्णन मिलता है। इसके साथ ही अथर्ववेद¹ में ऋक्, यजु, सामवेदों का उल्लेख है परन्तु इन² तीनों वेदों में अथर्ववेद का उल्लेख न होने से विद्वानों की सम्मति में यह त्रयीविभाग (ऋक् यजु साम वेद) प्राचीन है। मन्त्रात्मक वेद के पद्यात्मक ऋक्, गद्यात्मक यजु तथा गीत्यात्मक साम इस प्रकार तीन विभाग हैं। इस त्रयीविभाग (तीन वेदों) में ही अथर्ववेद के मन्त्रों का भी यथास्थान समावेश हुआ है। ऋषियों के हृदयों में प्रारंभ में आदिमज्ञानरूप तीनों³ वेदों का जब ज्ञान हुआ था तभी आयुर्वेद विज्ञान भी था, ऐसा ऋक् यजु तथा सामवेद में स्थान २ पर आये हुए आयुर्वेद के विषयों से ज्ञात होता है। विशिष्टज्ञान के कारण अथर्ववेद की पृथक् गणना करके इसके सहित चार वेद हो जाते हैं। ब्राह्मण, उपनिषद्, स्मृति तथा मीमांसा आदि में भी चारों वेदों तथा उनके ज्ञाताओं का निर्देश मिलता है। इस प्रकार ऋक्, यजु, साम, अथर्व इन


१. यस्मादृचोऽवातक्षन्यजुर्यस्मादपाकषन्। सामानि यस्य लोमान्यथर्वाङ्गिरसो मुखम् (अथर्व १०/७/२०)
२. तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे। छन्दांसिजज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत। (ऋक् १०/७/८, यजु ३१/७/ अथर्व १७/६/१३)
३. सा वा एषा वाक् त्रेधा विहिता ऋचो यजूंषि सामानि। (शतपथ १०/५/१७)

उपोद्घात का हिन्दी अनुवाद १७३

चारों वेदों के पुरातन काल से ही समकक्ष होने के प्रमाण न्यायमञ्जरी तथा वेदसर्वस्व में बहुत से मिलते हैं। अथर्ववेद के सहित चारों वेदों के उपवेदों का उल्लेख करते हुए चरणव्यूहकार ने "ऋग्वेदस्यायुर्वेद उपवेद इत्याह भगवान् न्यासः स्कन्दो वा" वाक्य द्वारा भगवान् व्यास तथा स्कन्द के मत में आयुर्वेद को ऋग्वेद का¹ उपवेद बताया है। उसकी सम्मति में तीनों वेदों में आयुर्वेद के विषय मिलने पर भी ऋग्वेद में विशेषरूप से स्वर्वैद्य अश्विनीकुमारों के सूक्तों में तथा अन्यत्र भी दूसरे अतीत पुरावृत्तों के साथ आयुर्वेद विषय के विशेषरूप से मिलने से त्रयीविभाग को दृष्टि में रखते हुए ऋग्वेद के साथ आयुर्वेद का विशेष संबन्ध होने से संभवतः उपर्युक्त उक्ति कही हो। परन्तु उसके बाद जब कर्मकाण्ड के विशेष विकसित हो जाने पर शान्तिक पौष्टिक आदि ऐहिक कल्याणकारक कर्म तथा दैहिक आगन्तुक संशमन कर्म प्रधान अथर्ववेद की पृथक् गणना करके वैदिक विज्ञान चार भागों में विभक्त हो गया तब अथर्ववेद में² भैषज्यकर्म, आयुष्यकर्म तथा भूतादि परिहारकर्म विशेषरूप से पृथक् कर दिये गये। कौशिकसूत्रकार ने भी स्थान-स्थान पर उसी प्रकार का विनियोग प्रदर्शित किया है। इस प्रकार आथर्वण प्रक्रिया में विशेषरूप से आये हुए शान्तिक पौष्टिक आदि क्रियाओं से युक्त भैषज्य विज्ञान के क्रमिक विकास के साथ-साथ आयुर्वेदिक विषयों के भी विकसित होने से तथा पूर्वोक्तानुसार अन्य वेदों की अपेक्षा अथर्ववेद में विशेषरूप से इस विषय के मिलने से तात्कालिक स्थिति के अनुसार अथर्ववेद के साथ इसका घनिष्ठ संबन्ध देख कर धन्वन्तरि आत्रेय तथा कश्यप आदि प्राचीन आचार्यों ने आयुर्वेद के विषय में 'अथर्ववेद का उपाङ्ग' अथर्ववेद में विशेष भक्ति (श्रद्धा) का रखना तथा अथर्वमूलक इत्यादि जो कहा है वह युक्तिसंगत ही है।

वेदों में आयुर्वेद संबन्धी विषय

वेदों के विषय में दो मत हैं। प्रथम प्राचीन मीमांसकों का सिद्धान्त है कि वैदिक पद्धति में श्रवणपरम्परा द्वारा वर्तमान, प्राचीन आचार्यों द्वारा भी कर्ता का ज्ञान न होने से "यो वै ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं या वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै" इस श्वेताश्वतरोपनिषद् के वचन द्वारा पूर्व सिद्ध ऐश्वर ज्ञानात्मक इस वेद के जगत् स्रष्टा के मन में प्रतिभा (इलहाम-Revelation) के रूप में उदित होने के उल्लेख से, तथा ऋषियों के भी केवल मन्त्रद्रष्टा होने से पद तथा पद के अर्थ के नित्य संबन्ध होने से यह वेद अनादि तथा नित्य है। परन्तु इसके विपरीत तार्किकों (नैयायिकों) का सिद्धान्त है कि उस परमेश्वर से ऋक्, साम तथा यजु के उत्पन्न होने का उल्लेख मिलने से वेद रूपी शब्द के प्रत्येक उच्चारण की नई उत्पत्ति के कारण शब्दों के समुदायरूप वेदों का भी यद्यपि नित्यत्व संभव नहीं, अपितु ये सृष्टि के प्रारंभ में ईश्वर द्वारा बनाकर उपदेश करने से पौरुषेय हैं। तथापि सब दोषों से रहित परम आप्त परमात्मा की कृतिरूप होने से इसे प्रामाणिक तो मानना ही चाहिये। वेद अनादि हैं, अपौरुषेय (ईश्वरीय ज्ञान) हैं, पौरुषेय (पुरुषमनुष्यकृत) हैं, अथवा आर्ष हैं और इस वेद की उत्पत्ति अथवा प्रकाशन का कौन सा वास्तविक तथा ठीक ठीक समय है—एतद्विषयक विचार को इस समय हम यहीं पर समाप्त करते हैं। यह निर्विवाद तथ्य है कि प्राचीन ऋषियों द्वारा भी सबसे अधिक प्रामाणिक माना जाने के कारण यह अत्यन्त प्राचीन काल से ही सम्मानित माना गया है। आजकल के प्राच्य तथा पाश्चात्य विद्वान् भी इसे सम्मान की दृष्टि से देखते हैं। पुरातत्वानुसन्धान की दृष्टि से वैदिक साहित्य की आलोचना करने वाले विद्वानों को यदि हम देखें तो किसी-किसी के मत में यह बारह हजार वर्ष पूर्व का है तथा किसी-किसी के मत में यह चार हजार वर्ष पूर्व का है—इत्यादि। इस प्रकार अपने-अपने विचारों के अनुसार बहुत से पक्ष हमारे दृष्टि गोचर होते हैं परन्तु संसार में


१. तञ्जौर के पुस्तकालय में विद्यमान उमा-महेश्वर संवाद रूप एक अन्य काश्यपसंहिता में भी 'ऋग्वेदस्योपवेदाङ्ग काश्यपं रचितं पुरा। लक्षग्रन्थं महातेजः अग्रेयं मम दीयताम् (?) इस श्लोक के द्वारा आयुर्वेद को ऋग्वेद का उपवेद बतलाया गया है।
२. भेषजं वा आथर्वणानि (ताण्ड्यमहाब्राह्मणे १२. ९. १०)