काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१६४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

‘अन्तर्दाहो बहिः शीतं तस्य तृष्णा च वर्धते। तुद्यते दक्षिणं पार्श्वमुरःशोषो गलग्रहः’ ।।
निष्ठीवति कफं सासृक्कच्छ्रकण्ठश्च दूष्यते। विड्भेदश्वासहिक्काश्च वर्धन्ते ......$^१$ ।।

काश्यपसंहिताया मूलताडपुस्तके १९२ तमपत्रलोपेन मुद्रितपुस्तके तत्स्थले (पृ. २१५) त्रुटितभागसंवादी विषयो मधुकोशव्याख्योद्धतभालुकिन्तन्त्रीयश्लोकेषु दृश्यत इति टिप्पणी प्रदत्ताऽऽसीत्। तस्यैव त्रुटितपत्रस्य सन्निपातप्रभेदविषयानुबन्धिनाः श्लोका ज्वरसमुच्चये कतिपये कश्यपनामोद्धृता दृश्यन्ते। तत्पूर्वोत्तरयोः १९१, १९३ पत्रयोर्वर्तमानाः श्लोका अप्यस्मिञ्ज्वरसमुच्चये संवदन्तीति तन्मध्यविन्यासोचितेषु विलुप्तश्लोकेषु केचन तत्र खण्डशः क्रमेण उपलब्धाः; तत्र मध्ये विलुप्तांशे पूरणीयाः श्लोका इमे—

‘तस्य शीतज्वरो निद्रा क्षुत्तृष्णा पार्श्वसंग्रहः। शिरोहृदयमन्यानां गौरवं पार्श्व (पीडनम्) ।।
उदरं दह्यते चास्य किञ्चिद्गुडगुडायते। सन्निपातः स विज्ञेयो मकरीति सुदारुणाः’ ।।
‘तस्य तृष्णाज्वरग्लानिपाश्र्वरुग्दृष्टिसंक्षयाः। पिण्डिकोद्वेष्टनं दाह ऊरुसादो बलक्षयः ।।
सरक्तं चास्य विण्मूत्रं शूलं निद्राविपर्ययः। वितुद्यते गुदश्चास्य बस्तिश्च परिकृष्यते ।।
आयम्यते भक्ष्यते च हिक्कति प्रलपत्यपि। मूर्च्छते स्फुरते रौति नाम्ना विस्फोटको मतः’ ।।
‘तस्य दाहज्वरो घोरो बहिरन्तश्च वर्धते। शीतं च सेवमानस्य प्रकुप्येते कफानिलौ ।।
ततश्चैव त्रयो दोषा यथास्वैः स्वैरुपद्रवैः। युगपद् घ्नन्ति कुपितास्त्रिविधा इव पन्नगाः ।।
असाध्यः सन्निपातोऽयं शीघ्रकारीति कीर्त्यते। न हि जीवत्यहोरात्रमनेनाऽऽविष्टविग्रहः’ ।।
‘तस्य शीतज्वरः स्वप्नो गौरवालस्यतन्द्रयः। दाहस्तृष्णा भ्रमो मूर्च्छा छर्दिरोचकहृद्द्रवाः।
ष्ठीवनं मुखमाधुर्यं श्रोत्रवाग्दृष्टिनिग्रहः। श्लेष्मणो निग्रहं चास्य यदा प्रकुरुते भिषक् ।।
तदाऽस्य पित्तं कुपितं कुर्यात् सोपद्रवं ज्वरम्। निगृहीते च पित्तेऽस्य भृशं वायुः प्रकुप्यति ।।
निराहारस्य बलवन्मेदो मज्जास्थि धावति। तस्यौषधं गभीरत्वाद् दृष्टं तद्वैव्यकारणम् ।।
नष्टाङ्गचेष्टो हतवागायामेन विनश्यति। अथ तुष्टा ... ऊर्जे वा त्रिरात्रं नातिवर्तते ।।
मेदोदुगः सन्निपातः ..... सोऽतिदारुणः’ । ‘अल्पशूलं कटि .... मध्यदाहो ज्वरः क्रमा (त्) ।।
भृशं कण्ठशिरोवक्रमन्याहृदयवाग्ग्रहः। प्रमीलकः कासश्वासहिक्काजीर्णाविसंज्ञताः ।।
प्रथमोत्पत्तिकत्वेन शोधयन्ति कदाचन। एतस्मिन् सन्निपाते तु कर्णमूले सुदारुणः ।।
शोथः सञ्जायते जन्तो ........ । ....... वदन्त्येनं सन्निपातं सुदारुणम् ।।
त्रिरात्रोपेक्षितस्यास्य व्यर्थमाहारभेषजम्’ ।।
‘अन्तर्दाहो वि .............। यत्नादाकर्षते श्लेष्मा हृदयं प्रतिभिद्यते ।।
इषुणेव हतं पार्श्वं तुद्यते क्षुधतेऽपि च। प्रमीलकश्वासहिक्का वर्धन्ते च दिने दिने ।।
........ (कण्ठः शू) कैरिवावृतः। स्वजनं नाभिजानाति कूजत्यपि कपोतवत् ।।
....... वच्छ्लेष्मणा पूर्णः शुष्कवक्त्रौष्ठतालुकः। दृष्टिश्रोत्रगुदभ्रंशो .......... ।।
....... वाऽतिभजते ग्लानिं विपरीतानि चेच्छति। आयम्य बहुशः क्लेशात् सासृक् ष्ठीवति चाल्पशः ।।
एष कर्कोटको नाम सन्निपातः सुदारुणः’ ।। ‘विलापायामन ...... कम्पमूर्च्छारतिभ्रमाः।
एकपक्षाक्षिघातं वा ...... विशेषणम् ।। एष संमोहको नाम सन्निपातः सुदारुणः’ ।।

इत उत्तरं मुद्रितपुस्तके संवादिनोऽन्ये तत्रत्याः श्लोकाः-
‘सर्वस्रोतोभवं त्वस्य रक्तपित्तं प्रकुप्यति। विस्फोटैरग्निदग्धाभैश्चीयते च समन्ततः ।।

---

१. ज्वरसमुच्चयस्य प्राचीनजीर्णतया क्वचन विलुप्ताक्षरताया च तत्स्थानेऽत्र बिन्दुमालया निर्देशः क्रियते ।।