काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१६६ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

मुखाक्षिगौरवं जाड्यमुत्क्लेशश्चोपशाम्यति। सकृद्द्वित्रिचतुः कुर्याद् दृष्ट्वा दोषबलाबलम् ॥
एतद्धि परमं प्राहुर्भेषजं सन्निपातिनः' । 'ज्वरशोषारुचिप्लीहयकृत्पाण्डुर्न जीवति ॥
सर्वलक्षणसम्पन्नः सर्वोपद्रवसंयुतः ॥
त्रिरात्रोपेक्षितश्चापि सन्निपातो न सिध्यति' । 'सन्निपाते निवृत्ते तु यो व्याधिरवलम्बते ।
सोपद्रवं तं चिकित्सेत् स्वैः स्वैश्चिह्नेश्चिकित्सितैः ॥
एकाहारब्रह्मचर्यलघुपान्यान्नसेवनम् । अकर्मण्यमनायासः सुखशय्यासनस्थितिः ॥
दिवा जागरणं सद्भिः सुहृद्भिश्च समागमः । अन्याङ्गाच्छादनं नित्यं कदाचिस्नानमेव च ॥
जाङ्गलस्वरसानुष्णान् कुलत्थरससंशोधितान् । वास्तुकं तण्डुलीयं च संस्कृतं बालमूलकम् ॥
सेवते विधिवच्चैव द्वौ मासौ जीवितार्थिकः । त्रीन्मासाँश्चतुरो वाऽपि जिहत्वाद्यस्य यक्ष्मणः ॥
सुशृतेन समश्नीयात् पयसाऽऽज्येन पैत्तिकः । शर्कराक्षौद्रयुक्तेन गवां क्षीरेण वा पुनः ॥
कर्पूरचूर्णं तृष्णायां वदने धारयेत् सदा । तैलानि गन्धपुष्पाणि नित्यं मुख्यानि धारयेत् ॥
औदकानूपमांसानि मास(ष)पिष्ट ........ । मन्दजातानि मद्यानि गुरूण्याभिनवानि च ॥
पायसं कृसरं चुक्रं शष्कुलीं पांनकं दधि । वर्जयेत्तानि सर्वाणि श्राद्धभोजनमेव च ॥
अश्वव्यायामसंक्लेशं शीताम्बु मदिरासवम् । अवश्यायं पुरोवातमत्युष्णं च विवर्जयेत् ॥
यानि तस्य प्रशस्यन्ते शुद्ध भोज्यानि जीवक ! । पथ्यानि चानुपानानि यथास्वं तानि मे शृणु ॥
गुडसर्पिषि पिप्पल्यः संस्कृता ·दधिसाधिताः । तथा मुख्यं गुडकृतं भक्ष्या मुद्गमयाश्च ये ॥
यवगोधूमसंस्कारा दाधिकं शुष्कमूलकम् । मुद्गामलकयूषश्च तिक्तयूषश्च सर्पिषा ॥
एवं श्रद्धाविनयनं भिषक्कुर्यादरोचके । अप्रमादेन धर्मार्थी चिकित्सेन्मतिमान् भिषक् ॥
सूतिकोपद्रवाध्याये (यच्च वक्ष्ये) खिलेषु ते । तदिहापि प्रयोक्तव्यं सन्निपातचिकित्सितम्' ॥
गुडूच्यामलकानां च स्वरसे साधितं घृतम् । खिल कल्केन सारिवाशुण्ठीलोध्रदाडिमचन्दनैः ॥
तद्धि माङ्गल्यकं नाम विषमज्वरनाशनम् । ज्वराणां चापि सर्वेषामभेतदेवामृतोपमम् ॥

एवं प्राचीनेऽस्मिन् ज्वरसमुच्चये एतत्संहितागतानां बहुशो वचनानामुद्धारोपलम्भः संवादश्च तावत्कालपर्यन्तं काश्यपसंहितायाः प्रचारं समादरं ग्रन्थकृद्भिः स्वप्रामाण्योपजीवनाय निर्देशनं चावगमयति । यस्मिन् खलु ग्रन्थे प्राचीनानामेवर्षीणां वचनानि सङ्गृहीतानि तत्रैव काश्यपसंहितावचनानां संवादा न केवलं पूर्वभागस्य, अपि तु तदीयखिलभागस्यापि संवादेन तस्यापि प्राचीनतरत्वमुपोद्वलयति ॥