उपोद्घातः

१५

प्रस्थानानि विभक्तानि प्रतीयन्ते। पूर्वाचार्याणामनुसन्धाने ब्रह्मण इन्द्रस्य च सर्वप्रस्थानीयविज्ञानव्यूहे आचार्यभावो लभ्यते। महाभारतलेखत इन्द्रालब्धोपदेशो भरद्वाजः, हरिवंशलेखतो भरद्वाजात् सुश्रुतसंहितालेखत इन्द्रादेव लब्धोपदेशो धन्वन्तरिश्च सर्वप्रस्थानविज्ञानेषु सामूहिकज्ञानवानवगम्यते। एकैकशो विषयस्य विकासेन बहुलीभावेऽद्यत्वे एकैकाङ्गभैषज्य-विशेषविज्ञानवशादेकैकविभागभिषग्भाववत्तत्र तत्र विशेषवैदुष्यसम्पत्तये शिष्याणां ग्रहणधारणसौकर्याय च महाभारतलेखतो भरद्वाजेन, हरिवंशलेख$^१$तो धन्वन्तरिणा आयुर्वेदीयविज्ञानमष्टसु प्रस्थानेषु विभज्य विकसितमेकैकप्रस्थानं पृथक्पृथग्भावेन शिष्येभ्य उपदिष्टं प्रचारमापादितं चेत्यवगमेन तदुपक्रममष्टौ प्रस्थानानि पृथक्पृथक्प्रवाहरूपेण लोके प्रसृतानि प्रतीयन्ते। कायचिकित्साप्रस्थानीयायामात्रेयसंहितायां कौमारभृत्यप्रस्थानीयां काश्यपसंहितायामपि साधारणाचार्यैः प्रजापतीन्द्रादिभिः सह धन्वन्तरेर्हौम्यदेवतात्वेन निर्देशनं, नानाप्रस्थानेषु धान्वन्तरघृतादेरुपादानमपि धन्वन्तरेरष्टाङ्गविभागाचार्यत्वं व्यनक्ति। न केवलं मूलधन्वन्तरिः, अपितु तत्सम्प्रदायं लब्धवान् द्वितीयो धन्वन्तरिर्दिवोदासोऽपि अष्टस्वङ्गेषु कतममुपदिशामीति सुश्रुतं पृष्ट्वा शल्यं प्रधानीकृत्योपदिशतु भवानिति तेनाभ्यर्थितः शल्यप्रधानं विज्ञानं तस्मै उपदिदेशेति सुश्रुतसंहितायामुपक्रमभागे लेखेन, पश्चादष्टाङ्गवित्त्वस्य कण्ठ$^२$तोऽपि निर्देशेन च अष्टाङ्गविद्याचार्य आसीदिति व्यक्तीभवति। अष्टाङ्गविधौ भरद्वाजादिन्द्राद्वा लब्धोपदेशेनात्रेयपुनर्वसुनोपदिष्टैरग्निवेशादिभिः षड्भिः पृथक्पृथक्तन्त्राणां प्रणयनस्योल्लेखेन, धन्वन्तरिणां दिवोदासेन शल्यप्राधान्यमादायोपदिष्टेन सुश्रुतेन सुश्रुतसंहिताया निबन्धनस्योल्लेखेन च तयोः क्वचन प्रस्थानान्तरीयविषयाणामप्युपलम्भेऽपि तेषां प्रसङ्गेन लेशत एव तत्रानुस्यूततया 'प्राधान्यतो व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेन भरद्वाजस्याष्टाङ्गसम्प्रदायेष्वेकतमोऽयमात्रेयपुनर्वसोः कायचिकित्साप्राधानः सम्प्रदायः, धन्वन्तरेर्दिवोदासस्य वाऽष्टाङ्गसम्प्रदायेष्वेकतमोऽयं सुश्रुतस्य शल्यप्रधानः सम्प्रदाय इति सम्प्रदायद्वयं चिरादवशिष्टमद्याप्यास्ते। कौमारभृत्यप्रस्थाने आत्रेयादपि पूर्वस्य मारीचकश्यपसम्प्रदायस्याप्यन्यस्येदानीमुपलम्भेन सम्प्रदायत्रयं पुरो भवति। चरकसुश्रुतसंहितयोर्लेशतोऽन्तर्गतस्य कौमारभृत्यविषयस्य स्वतन्त्रप्रस्थानभावेन संहितात्वान्त्रात्मना पृथगेवोपलम्भात् सुश्रुतोत्तरतन्त्रे संक्षिप्तरूपेण सन्निवेशितानां शालाक्यादिविषयान्तराणामपि एवमेव सर्वाङ्गपूर्णाः संहितादयस्तत्तदाचार्याश्नानेके भवेयुरिति निश्चेतुं शक्यते। प्रस्थानान्तराणि कालवशेन हन्त इदानीं विलुप्तानि इत्यन्यदेतत्, परं महाभा$^३$रतहरिवंशसुश्रुतादिषूल्लिखितोऽयमष्टाङ्गविभागः प्राचीन एव। तदेवं कायचिकित्सायां भरद्वाजसम्प्रदायः, शल्यप्रस्थाने धन्वन्तरिसम्प्रदायश्चेति द्वेधा विभक्तोऽसौ पुनरष्टधा प्रववृत्त इति कल्पना नात्मलाभाय।

तदेवमार्षेऽपि समये कालक्रमेणाष्टाङ्गेष्वेकैकोऽपि विभागो विकासमुपगच्छंस्तैस्तैराचार्यैरेकैकशोऽपि सविशेषं न्यरूप्यत, येन तत्र तत्र विभागे ते ते प्रधानाचार्यपदमलञ्चक्रुः। $^४$सुश्रुते-विदेहनिमेः शालाक्यतन्त्रकृत्त्वेन, $^५$सुश्रुतौपधेनवौरभ्रपौष्कलावतादीनां शल्यतन्त्रकृत्त्वेन, शौनक$^६$कृतवीर्यपाराशर्यमार्कण्डेयसुभूतिगौतमानां पूर्वाचार्यत्वेन निर्देशः, $^७$चरकसंहितायामग्निवेशादीनां

---

१. तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा। काशिराजो महाराजः सर्वरोगप्रणाशनः॥
आयुर्वेदं भरद्वाजात् प्राप्येदं भिषजां क्रियाम्। तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत्॥ (हरिवंशे. अ. २९)
२. अष्टाङ्गवेदविद्वांसं दिवोदासं महौजसम्। विश्वामित्रसुतः श्रीमान् सुश्रुतः परिपृच्छति। (सु. उ. तं. अ. ६६)
३. महाभारते सभापर्वणि-आयुर्वेदस्तथाऽष्टाङ्गो देहवांस्तत्र भारत (११/१७)।
एवं पूर्वनिर्दिष्टयोर्महाभारतहरिवंशलेखयोः।
४. सुश्रुते—"शालाक्यतन्त्राभिहिता विदेहाधिपकीर्तिताः।"। (सु. उ. अ. १४)॥
५. सुश्रुते—औपधेनवमौरभ्रं सौश्रुतं पौष्कलावतम्। शेषाणां शल्यतन्त्राणां नामान्येतानि निर्दिशेत् (सु. सू. अ. ४)।
६. सुश्रुते—शरीरनिर्मितिविषये शौनकमतोल्लेखः (सु. शा. अ. ३)॥
७. चरके—अग्निवेशश्च भेडश्च जतूकर्णः पराशरः। हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः॥
तन्त्रस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत्। अथ भेदादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च॥ (च.सू.अ. १)॥