काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१६ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

ष्णाणां चिकित्सातन्त्रकर्तृतया निर्देशः, काङ्क्षाय¹नवायोर्विदहिरण्याक्षकौशिकमैत्रेयकुशसाङ्कृत्यायनकुमारशिरोभरद्वाजवडिशधामार्गवमारीचिकाप्याकाशीपतिवामकपारीक्षिन्मौद्गल्यशरलौमकौशिकभद्रकाप्यधन्वन्वर्त्यादीनां मतोल्लेखः, ²अङ्गिरोजमदग्निकश्यपकाश्यपादीनां बहूनामृषीणां नामोद्देशः, अस्मिन् वृद्धजीवकीयतन्त्रेऽपि सूत्रस्थानरोगाध्याय (पृ. ३९) सिद्धिस्थानराजपुत्रीयाध्याय-वमनविरेचनीयाध्यायग्रन्थेषु तत्तन्मतोद्देश भार्गववायोर्विदकाङ्कायनकृष्णभरद्वाजादरुवाहहिरण्याक्षवैदेहनिमिगार्ग्यमाठरात्रेयपुनर्वसुपाराशर्यभेडकौत्साख्यानामाचार्यान्तराणामुल्लेखश्चोपलभ्यमानो बहूनायुर्वेदीयान् पूर्वाचार्याननुस्मारयति ॥

एषु कतिपयानां पराशरभेडकाङ्कायनहारीतक्षारपाणिजातूकूर्णादीनामाश्विनभारद्वाजभोजभानुपुत्रकपिलवलभालुकिखरनाद-विश्वामित्रादीनामन्येषां चाचार्याणां मधुकोशचरकसुश्रुतव्याख्यादिषु ताडपत्रीयप्राचीनज्वरसमुच्चयज्वरचिकित्सितादिषु चोद्धृतानि वचनान्यपि कतिपयानि लभ्यन्ते, तेनैषां ग्रन्थसत्त्वं स्पष्टमवबुध्यते । येषामुद्धृतानि वचनान्यद्य यावन्नोपलब्धानि तादृशानामपि तत्र तत्र तन्त्रकर्तृत्वेन सूत्रकारित्वेन निर्देशनान्मतोपादानाच्च तेषामपि ग्रन्थसत्वमनुमीयते । हेमाद्रेर्लक्षणप्रकाशोद्धृते³ शालिहोत्रोक्ताश्वशास्त्रेऽप्यश्वाभिषेकमन्त्रश्लोकेषु आयुर्वेदस्य कर्तार इति बहूनामृषीणां नामानि कीर्तितानि दृश्यन्ते ॥

अतश्च दैवाद्युगात् प्रभृत्यर्वाचीनसमयपर्यन्तं देवमहर्षिप्रभृतयो बहव आयुर्वेदाचार्या बभूवुः । अष्टाङ्गस्यायुर्वेदस्य एकैकोऽपि भागस्तत्तदाचार्यैर्ग्रन्थप्रणयनेनोपदेशेन च परमां पुष्टिमापादित इति सङ्कलने महत्तम आयुर्वेदीयो ग्रन्थराशिः सम्भवेत् । परं कालमहिम्ना शास्त्रान्तराणामिव आयुर्वेदरत्नाकरस्यापि हन्त ! बहून्यमूल्यरत्नानि विलोपमुपगतानि । एतदीयप्राचीनविलुप्तग्रन्थविषयके आलोचने श्रीयुतमदीयाप्ततमविद्वद्वरगण⁴नाथसेनमहोदयैः गिरीन्द्रना⁵थमुखोपाध्यायप्रभृतिभारतीयविद्वद्भिः पाश्चात्यविद्वद्भिरपि बहु निरूपितमेवेति नात्र पिष्टपेषणमर्हति ।

आत्रेयसुश्रुतसंहिते

बहुशश्चिरन्तानां ग्रन्थरत्नानां विलोपेन विषादमनुभावयतोऽस्यायुर्वेदधेर्महिमानमविलोपितुमवशिष्टमात्रेयधन्वन्तरिसहितयोर्द्वयं चरकसुश्रुतसंहितानामभ्यां चिरात्सिद्धितरमुपलभ्यते । अनयोर्मूर्धन्यभावगौरवस्य सुप्रथिततया सूर्याचन्द्रमसोरालोकान्तरमिव न परिचयाय प्रकाशोऽपेक्ष्यते ॥

अष्टाङ्गहृदयकर्तुर्वाग्भटस्य समये आचार्यान्तराणामपि आयुर्वेदीयाः संहितादयः स्युर्नाम, तथाऽपि—

---

१. सूत्रस्थाने वातकलाकलीय (१२) यज्जः पुरुषीय (२५) आत्रेयभद्रकाप्यीया (२६) ध्यायेषु ।
२. चरकोपक्रमग्रन्थे (च. सू. अ. १) ॥
३. हेमाद्रेर्लक्षणप्रकाशस्य १५२५ (वैक्रम) संवल्लिखितं प्राचीनं जीर्णपुस्तकमेकं मत्सङ्ग्रहेऽस्ति । तत्र गजप्रकरणे पालकाप्यादिवचनानीवाश्वप्रकरणे शालिहोत्रवचनानि बहुश उद्धृतानि सन्ति, तत्रैवं श्लोकोद्धारोऽस्ति—
वसिष्ठो वामदेवश्च च्यवनो भारविस्तथा । विश्वामित्रो जमदग्निर्भरद्वाजश्च वीर्यवान् ॥
असितो देवलश्चैव कौशिकश्च महाव्रतः । सावर्णिंगालवश्चैव मार्कण्डेयस्तु वीर्यवान् ॥
गौतमश्च .... भागश्च आगरुप (?) काश्यपस्तथा । आत्रेयः शाण्डिल्यश्च तथा नारदपर्वतौ ॥
काण्वगो नहुषश्चैव शालिहोत्रश्च वीर्यवान् । अग्निवेशो मातलिंश्च जतुकर्णः पराशरः ॥
हारीतः क्षारपाणिश्च निमिश्च वदतां वरः । अदायिकश्च भगवान् श्वेतकेतुर्भृगुस्तथा ॥
जनकश्चैव राजर्षिस्तथैव हि विनग्रजित् । विश्वेदेवाः समरुतो भगवाँश्च बृहस्पतिः ॥
इन्द्रश्च देवराजश्च सर्वलोकचिकित्सकाः । एते चान्ये च बहव ऋषयः संश्रितव्रताः ॥
आयुर्वेदस्य कर्तारः सुस्नातं तु दिशन्तु ते ॥ (प. १५९)
४. प्रत्यक्षशारीरभूमिकायाम् ।
५. History of Indian Medicine.