काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

१८	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

सर्वसाधारणयेनोपयोगोल्लेखोपलम्भनं न संवादाय जायते। एवं तत्र ततोपलब्धमानानां बहूनां वचनानामत्रानुपलम्भेन सेयं भेडसंहिता बहुष्ववयवेषु विशेषतो विच्छिन्ना संशयं चादधानाऽवगम्यते। वाग्भटेनापि एवमेव विच्छिन्नाङ्गोपलम्भेन वा चरकसुश्रुतसंहितयोरिवास्यां विषयनिरूपणस्य नातिविशदतया वा—

‘‘ऋषिप्रणीते भक्तिश्चेन्मुक्त्वा चरकसुश्रुतौ। भेडाद्याः किं न पठ्यन्ते तस्माद्ग्राह्यं सुभाषितम्।।’’
(अष्टाङ्गहृदये उ. तं. अ. ४०)।

इति भेडविषये कटाक्षितं दृश्यते॥

हारीतसंहिता

अद्यत्वे संमुद्य प्रकाशिता प्राय एतदनुरूपैव द्वित्रशतवर्षपूर्वलिखिताऽपि हारीतसंहिता मिलति। सा तु प्राचीनार्षतन्त्रच्छायाराहित्येन साधारणसंग्रहप्रायतया दृश्यमाना न प्राचीना न वाऽऽर्षीसंमन्तुं शक्यते। प्राचीने ज्वरसमुच्चये बहुशो हारीतनाम्नोद्धृतानि श्लोकवचनानि दृश्यन्ते, ग्रन्थान्तरेष्वपि तत्र तत्रोद्धृतानि हारीतवचनानि दृश्यन्ते, परं तानि वचनानि नास्मिन्नुपलब्धहारीतसंहितापुस्तके लभ्यन्त इति विसंवादोऽप्यन्यस्या एव प्राचीनहारीतसंहितायाः पूर्वसत्त्वमनुमापयति। प्राचीनहारीतग्रन्थलोपमनुसन्धाय तन्नामाविलुप्तये दयालुना केनापि पश्चाद्भवेन विदुषा हारीतनाम्नैतद्ग्रन्थरचनासौजन्यमाविष्कृतं संभाव्यते॥

नवोपलब्धेयं काश्यपसंहिता

चिरात्प्रसिद्धयोश्चरकसुश्रुतसंहितयोरचिरोपलब्धाया भेडसंहितायाश्चोपलब्ध्यनुक्रमेण चतुर्थतां वहत्यपि प्राचीनार्षलेखक्रियया विषयगाम्भीर्येण सारपूर्णतया चात्रेयसुश्रुतसंहितयोः समकक्षं निबन्धनमनुभावयन्ती कौमारभृत्यप्रस्थानीयेयं प्राचीना काश्यपसंहिता वृद्धजीवकतन्त्रात्मना परिणतां प्रतिकूलेन दैवेन ब...कालविलोपं प्राप्य दिष्ट्या यत्र क्वचानन्तर्नीलीयावस्थितेन जिर्णशीर्णेनैकेन प्राचीनताडपत्रपुस्तकात्मनोपलब्धा प्राणशेषा विच्छिन्नविकलेन शरीरेणात्मानमिदानीं प्रादुष्करोति। करालकालकवलितावयवाया अपि शेषैरप्यवयवैर्निजं गाम्भीर्यगौरवं दर्शयन्त्याश्चिरेण नाम्नाऽपि विलुप्तायाः प्रत्नाया अस्या आर्षसंहिताया लाभो महाँल्लाभ इव विदुषां तोषायैव जायेत॥

पुरा नेपालदेशमुपगतैः श्रीयुतविद्वद्वरमहामहोपाध्यायहरप्रसादशास्त्रिमहोदयैः— ‘‘नेपाले मया ३८ पत्रात्मिका कश्यपभार्गवसंवादरूपा वैद्यकविषयिण्यपूर्णा प्राचीना काश्यपसंहिता लब्धा, यत्रादौ भेषज्योपक्रमणीयमष्टमपत्रतो ज्वरनिदानं निरूपितमस्ति। चरकसुश्रुतकश्यपाश्विनात्रेयभेडपराशरहारीतजातूकर्णादीनां वचनान्यप्युद्धृतानि सन्ति। भेषज्योपक्रमणीयनामसत्त्वेऽप्यौषधविषयोल्ले खो नास्ति’’ इति विवरणेन सह काश्यपसंहिताया उपलम्भवृत्तं Report on the Search of Sanskrit Manuscripts (1895-to 1900) पत्रं प्रकाशितम्, तद्विवरणं Julius Jolly महाशयेन Medicine पुस्तकेऽप्युल्लिखितं दृश्यते। तदीयविवरणानुरूपं पुस्तकं नेपालराजकीयपुस्तकालये तैरेव निर्माय प्रकाशिते तदीयपुस्तकसूचीपत्रेऽपि न दृश्यते, बहिरपि सयत्नं पर्यालोचने तादृशं काश्यपसंहितापुस्तकं नासाद्यत। परं ज्वरनिदानादिविषये नानार्षवचनसंग्रहरूपः प्राचीनस्ताडपत्रीयो ज्वरसमुच्चयो नाम वैद्यकग्रन्थो नेपालेऽन्यत्राप्युपलभ्यते, अस्मत्सकाशेऽप्यस्ति। यत्र ज्वरविषये बहुशः काश्यपवचनानि, तदुक्तविवरणानुरूप्येण चरकसुश्रुतकश्यपाश्विनभेदादिवचनान्यपि संगृहीतानि दृश्यन्ते। काश्यपवचनोपन्यासे ‘‘शृणु भार्गव तत्त्वार्थं सन्निपातविशेषणम्’’ इति काश्यपसंहिता-खिलभागलभ्यवचनोद्धारदर्शनेन तद्देशे भार्गवकश्यपसंवादरूपत्वमपि संवदति। तदीयविवरणे आदौ भेषज्योपक्रमणीयोल्लेखेन, ज्वरसमुच्चये तदभावेन, काश्यपसंहितायाः खिलभागे तृतीयाध्यायस्य भेषज्योपक्रमणीयनामतया च अष्टपत्रपर्यन्तं खिलभागीयकाश्यपसंहिताया भेषज्योपक्रमणीयाध्यायोऽपि तत्र संपृक्तः किलेति प्रतिभाति। अस्यां प्रकाश्यमानायां काश्यपसंहितायां तु चरकसुश्रुतादीनां