काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः १९

वचनोद्धारो नास्ति। प्राचीनतमायामस्यामर्वाग्भवानां चरकादीनां वाक्यानामुद्धारेण नापि भवितव्यम्। न चात्र ज्वरप्रकरणमेव, नाप्यौषधानुपदेशः, तेन तद्दृष्टिपथमुपेतो ग्रन्थः सर्वांशतया नैषा काश्यपसंहिता भवेत्, अपि तु एतदीयभैषज्योपक्रमणीयाध्यायैकतिपयपत्रमिलितस्तदुक्तविवरणसंवादी उपलभ्यमानो ज्वरसमुच्चयः, किं वा एतादृशमेव प्राचीनसंग्रहात्मकं ग्रन्थान्तरं स्यादिति सम्भाव्यते॥

उपलब्धैतत्ताडपत्रपुस्तकस्याकृतिः २१-१/२ × २-१/४, प्रतिपृष्ठं पङ्क्तयः ६, सर्वादिमः पत्राङ्कः २९, अन्तिमश्च २६४, अन्तरान्तराऽपि बहुशो विलुप्तानि पत्राणि। उपलब्धैतत्पुस्तकस्याद्यन्तयोर्मध्ये मध्ये च खण्डिततयाऽवशिष्टपत्रोपलब्धये बहुप्रयतित, परं लुप्तानि पत्राणि प्रतीकान्तरं चानवाप्यैतावत्येव विश्रमितव्यमभूत्। लुप्तपत्राणि मुद्रितारम्भपत्रपादटिप्पण्यां निर्दिष्टानि। ग्रन्थपर्यालोचनायामादौ दशद्वादशाध्याया विच्छिन्नाः, अन्तेऽपि खिलभागस्य ८० अध्यायेषु २६ अध्यायपर्यन्तमेव सत्त्वेन ततः पश्चात्तनतो भागोऽपि विच्छिन्नः। वर्तमानेष्वपि पत्रेषु बहुशः पत्राण्यंशतः शकलीभूतानि, येन तत्र तत्र विलुप्ताः पङ्क्तयः शब्दा अक्षरादयश्च बिन्दुमालया मुद्रणे सूचिताः सन्ति। एतदीयाः लिपिः प्राचीना। तत्रापि बहुभागेषु लिपीनामेकजातीयत्वेऽपि लेखभेददर्शनेन द्वाभ्यां लेखकाभ्यामेकस्मिन् समये खण्डशो विलिख्य समापितमिदं मूलपुस्तकं प्रतीयते। उपक्रमोपसंहारभागयोर्विलोपेन ततो विज्ञेया विशेषा न किमप्यवबोद्धुम्पार्यन्त। समाप्तिभागस्यानुपलब्ध्या ततो विज्ञेयो लेखसमयोऽपि नोपलभ्यते। परमेतदीयलिप्याकृतेः, अक्षरैर्निर्दिष्टानां पत्राङ्कानां, क्वचनाध्यायश्लोकाङ्कानां, ताडपत्रायामविस्तारयोश्चानुसन्धानेन सप्ताष्टशतवर्षपूर्वतनोऽयं पुस्तकलेख इत्यनुमातुं शक्यते। परमस्मिन्नादर्शपुस्तकेऽपि तदीयादर्शपुस्तकगताक्षराणां विलोपेन किल क्वचन विनैवाक्षरमवशेषितस्य स्थलस्य दर्शनेनैतदीयादर्शमूलपुस्तकमप्येतादृगेव जराजीर्णं प्राचीनं सम्भाव्यते। पुस्तकाकृतिपरिज्ञानाय पृष्ठद्वयस्य प्रतिच्छायाऽप्यत्र सन्निवेशिताऽस्ति॥

कश्यपस्य विमर्शः

प्राचीनाचार्यवैद्यकग्रन्थेषु सुश्रुतसंहिता चरकसंहिता नवोपलभ्येयं काश्यपसंहितेति यदिदं महनीयमार्षं ग्रन्थत्रयमिदानीमस्माकं पुरः समुपतिष्ठते, तत्र सुश्रुतसंहितायां धन्वन्तरिः, चरकसंहितायां पुनर्वसुरात्रेय इवास्यां काश्यपसंहितायां कश्यपो मूलभूत उपदेशक इत्यवगम्यते॥

कोऽयमाचार्यः कश्यप इति जिज्ञासायामस्यां संहितायामुपक्रमोपसंहारभागयोः खण्डिततया ततो विशेषतो विज्ञेयस्यापरिज्ञानेऽपि एतदीयपरिचयायात्रैव संहिताकल्पाध्याये इत्थमुल्लिखितं दृश्यते—

“दक्षयज्ञे वधत्रासाद्देवर्षीणां पलायताम्। रोगाः सर्वे समुत्पन्नाः सन्तापाद्देहचेतसोः ।।
प्रागुत्पत्तिस्तथाऽन्येषां रोगाणां परिकीर्तिता। कृतत्रेतान्तरत्वेन प्रादुर्भूता यथा नृणाम् ।।
ततो हितार्थं लोकानां कश्यपेन महर्षिणा। पितामहन्नियोगाच्च दृष्ट्वा च ज्ञानचक्षुषा ।।
तपसा निर्मितं तन्त्रमृषयः प्रतिपेदिरे। जीवको निर्गततमा ऋचीकतनयः शुचिः ।।
जगृहेऽग्रे महातन्त्रं सञ्चिक्षेप पुनः स तत्। नाभ्यनन्दन्त तत्सर्वे मुनयो बालभाषितम् ।।
ततः समक्षं सर्वेषामृषीणां जीवकः शुचिः। गङ्गाह्रदे कनखले निमग्नः पञ्चवार्षिकः ।।
बलीपलितविग्रस्त उन्ममज्ज मुहूर्त्तकात्। ततस्तदद्भुतं दृष्ट्वा मुनयो विस्मयं गताः ।।
वृद्धजीवक इत्येव नाम चक्रुः शिशोरपि। प्रत्यगृह्णन्त तन्त्रं च भिषक्श्रेष्ठं च चक्रिरे ।।
ततः कलियुगे तन्त्रं नष्टमेतद्यदृच्छया। अनाया¹सेन यक्षेण धारितं लोकभूतये ।।
वृद्धजीवकवंश्येन ततो वात्स्येन धीमता। अनायासं प्रसाद्याथ लब्धं तन्त्रमिदं महत् ।।

---

१. अनायासेन यक्षेण, अनायासं प्रसाद्यार्थ-इति पूर्वापरसंगमनेन अनायास इति यक्षस्य नामोल्लेख इत्यवगम्यते ।