काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

२६	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

महाभारते १तक्षकदंशोपाख्याने शप्तं राजानं परीक्षितं दष्टु गच्छतस्तक्षकस्य राज्ञो दंशप्रतिकारायागच्छतो महर्षेः काश्यपस्य च पथि समागमेन संवाद उपलभ्यते। सोऽयं काश्यपशब्दितो मारीचशब्देनाऽविशेषितो महर्षिर्विषहरविद्याविचक्षणः कश्यपपरम्परागतो भिन्न इवावगम्यते॥

डल्लनेन सुश्रुतव्याख्यायां काश्यपनाम्ना, माधवनिदानव्याख्यायां मधुकोशे वृद्धकाश्यपनाम्ना श्लोकावुद्धृतौ दृश्येते। तयोः श्लोकयोरगदतन्त्रीयविषयावबोधेन तावेतौ काश्यपवृद्धकाश्यपौ अगदतन्त्राचार्यौ भिन्नौ प्रतिभातः॥

'तृषिमृषिकृषेः काश्यपस्य' (१/२/२५), 'नोदात्तस्वरितोदयमगार्ग्यकाश्यपगालवानाम्' (८/४/६७) इति सूत्रकृता पाणिनिना प्राचीनवैयाकरणेषु स्मृतः काश्यपोऽपि प्रस्थानान्तरविद्वानन्य एवावगम्यते। शिल्पाचार्यत्वेन कश्यपस्य निर्देशस्तैत्तिरीयसंहितायां दृश्यते॥

काश्यप५संहितानामैकाऽन्या संहिता उमामहेश्वरप्रश्नप्रतिवचनरूपेण निबद्धा चिकित्साविषयिणी लघ्वी तञ्जोरपुस्तकालये (No 10780) विद्यते। यदीयपूर्वार्धभागस्य श्रीयुतवैद्यवरयादवजीमहाभागन्मयाऽप्युपलब्धः प्रतिलेखः। अत्र पूर्वार्धे नानावातरोंगा ज्वरा ग्रहण्यतीसाराशांसि, एषां निदानानि, पापानि, तच्छमनौषधोपायाः, निदानपापापहानि रुद्रशिवविष्णुवाराधनादिविधानानि च संक्षेपेण दर्शितानि। तत्र पूर्वार्धस्याऽन्तभागे 'बालरोगस्य' इत्युपक्रम्य—

“सर्वाङ्गं मूर्ध्नि कक्षे द्वे श्रोणी द्वे पादबाहुकम्। पिटकं दर्दुरं कण्डू तिमिरं कृमिसंकुलम् ।। पूयं रक्तं स्त्रवति च वेदनं शुष्कमङ्गजम् । विदाहं शोषमत्यन्तबालकं पिच्छिपिच्छिलाम् ।। एते गुणविकाराश्च पैत्तरूपं समुद्भवम् । तत्पैत्तनाडीनाशार्थं रास्नादिलेह्यकं तथा ।। मासं मासत्रयं नित्यं बालपैत्तविनाशकम्। अश्वगन्धिधृतं सेवेद्विडङ्गादिघृतं तथा ।। वाकुचीघृतविख्यातं बालकं पिच्छिलं हरेत् ।। इति पार्वतीपरमेश्वरसंवादे काश्यपसंहितायां पूर्वार्धं समाप्तम्” इत्यवसानमस्ति।।

इत्थंरूपाया अस्याः संहिताया लेखो न प्रौढो, नापि सुसंस्कृतः, नाप्यतिप्राचीनश्रेणीमधिरोढुमर्हति। बालभैषज्यं च नात्र प्राधान्येन वर्णितम्, अन्ते केवलमुपरिनिर्दिष्टश्लोका एतद्विषयका दृश्यन्ते। वृद्धजीवकीयतन्त्रगतलेखेन सह नांशतोऽपि

---

१. राज्ञः समीपं ब्रह्मर्षिः काश्यपो गन्तुमैच्छत । गच्छाग्यहं तं त्वरितः सद्यः कर्तुमपज्वरम् ।।
(महाभारते आस्तीकपर्वणि. अ. ४६)
२. ननु काश्यपेन मुनिना शिरादिष्वग्निकर्म प्रतिषिद्धं, तथा च तद्वचनं—
न शिरास्नायुसन्ध्यस्थिमर्मस्वपि कथञ्चन । दंशस्योत्कर्तनं कार्यं दाहो वा भिषजाऽग्निना ।।
(निबन्धसङ्ग्रहे सू. अ. १)
३. वृद्धकाश्यपः—संयोगजं च द्विविधं तृतीयां मिश्रमुच्यते। गरः स्यादविषं तत्र सविषं कृत्रिमं स्मृतम् ।। (मधुकोशे)
४. यत्ते शिल्पं कश्यप रोचनावदिन्द्रियावत्पुष्कलं चित्रभानु । यस्मिन्सूर्या अर्पिता सप्त साकं तस्मिन् राजनमधिविश्रयैनम् ।।
(तैत्तिरीयसंहितायाम्)
५. अस्या आरम्भग्रन्थ एवम्—कैलासशिखरे रम्ये पार्वतीपरमेश्वरौ । अन्योन्यसुखलीलायामेकान्तसुखगोष्ठिषु ।।
पार्वती पतिमालोक्य कृताञ्जलिरभाषत ।
किं पापं किंवधं (१) रोगं (:) किंविधं नरकं पथ (वद) ।
शङ्कर उवाच—
नानापापवर्णनान्ते—
ऋग्वेदस्योपवेदाङ्गं काश्यपं रचितं पुरा। लक्षग्रन्थं महातेजः अमेयं मम दीयताम् ।। इत्यादि।