काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः २५

सूक्तेषु मन्त्रविन्यासरीतेः क्वाप्यदर्शनेन, सूत्रे बृहद्देवतायां चास्मिन् सूक्तसहस्रे एकर्चबाहुल्यस्योक्ततया च तावत्संख्यत्वं नोपपद्यते। स संख्यानिर्देशः सङ्गतोऽस्तु न वा, तथाऽप्यस्मिन् सूक्तसहस्रे एकर्चबाहुल्योक्त्या एकर्चानां बहुसंख्यत्वेऽपि सूक्तान्तराणां बहूचानामपि तत्रानुप्रवेशसम्भवेन सहस्रशो मन्त्रा आसन्निति तु सिद्ध्यत्येव। कश्यपार्षेषूपलभ्यमानेषु काश्यपार्षेषु चान्येषु सूक्तेषु दिव्यपरमौषधेः सोमस्याभिणुतिदर्शनेन विलुप्तेष्वन्येषु सहस्रशो मन्त्रेष्वप्येवमेव प्राय ओषध्यादीनां वर्णनं सम्भवति। कश्यपस्यायुर्वेदविद्याचार्यत्वस्य, तत्परम्परायां तदनुवृत्तेश्च काश्यपसंहितायामुल्लेखेन कश्यपसंहिताया महाकृतेर्वृद्धजीवकेन पश्चात् संक्षेपणस्याप्युल्लेखेन च इदमेव विलुप्तं सूक्तसहस्रं काश्यपसंहितात्मकमसीत् किल ?। आयुर्वेदीयविषयान्तरं प्रतिपादयन् स भागः कश्यपेन ऋग्वेदेऽनुप्रवेशितः खिलरूपतया समयेन ततो विच्युतः पश्चादिलोपमुपगतोऽपि संभवति। पश्चान्निर्देश्यमाणे काश्यपसंहितानाम्नोपलभ्यमाने संहितान्तरे—

ऋग्वेदस्योपवेदाङ्गं काश्यपं रचितं पुरा। लक्षग्रन्थं महातेजः अमेयं मम दीयताम् ? ।।

इति ऋग्वेदोपवेदरूपेण लक्षग्रन्थात्मकं काश्यपं दर्शनमुच्यमानमपि इदमेव विलुप्तं काश्यपसंहितारूपसूक्तसहस्रं लक्ष्यीकरोति किमु ? खिलरूपेणावस्थितानां स्वदृष्टसहस्रसूक्तानामीदृशानां परदृष्टानां सूक्तानां च संहितामुपादाय कश्यपाचार्येणायुर्वेदस्य पञ्चमवेदस्थानीयत्वं शिष्योपक्रमणीयाध्याये (पृ. ६२) उपवर्णितं किमु ? इत्यपि तर्कः समुदेति। तामेव खिलरूपेणावस्थितामायुर्वेदीयविषयावबोधिनीं कश्यपस्य महासंहितामुपादाय तदीयविषयानन्तर्निधाय वृद्धजीवकेन संक्षिप्य तन्त्रात्मना विहितं न किमु ? यथा तथा वा भवतु, उपलभ्यमानेयं काश्यपसंहिता वेदानुस्यूतमूलमहातरोरेव संक्षिप्तः स्वरूपविशेषः पर्यवस्यति।।

तदेवमेतत्संहितायाःसंहिताकल्पाध्यायलेखेनाऽस्मिन् ग्रन्थेऽन्तराऽन्तरा प्रविष्टैः पदविशेषैरप्येतत्संहिताचार्यः कश्यपो नामाऽऽहिताग्निर्वेदवेदाङ्गपारदृश्वा प्रजापतिस्थानीयो गङ्गाद्वारनिवासी महर्षिर्मारीचः कश्यप इति स्पष्टीभवति। ततश्च चरकसंहितामूलाचार्यस्यात्रेयस्य पुनर्वसुशब्देनेवैतत्संहिताचार्यस्य कश्यपस्य मारीचशब्देन विशेषतः परिच्छेदः ।।

कौमारभृत्यप्रस्थानीयाया अस्याः संहिताया लेखादपि मारीचः कश्यपो वृद्धकाश्यपश्चेति द्वावाचार्यौ गम्येते। येन मारीचकश्यपोपदेशरूपायामस्यां संहितायां वमनविरेचनीयप्रकरणे परमतश्रेण्यां वृद्धकाश्यपमतं पूर्वं निर्दिश्यपश्चात् 'अथ कश्यपोऽब्रवीत्' इति स्वसिद्धान्तरूपेण कश्यपमतप्रदर्शनस्य स्पष्टतया मारीचशब्देन व्यवह्रियमाणः कश्यपएवास्याः संहिताया उपदेष्टा, वृद्धकाश्यपस्तवाचार्यान्तर एवेति स्पष्टमवगम्यते। प्रत्यध्यायम् 'इति ह स्माह कश्यपः' इति निर्देशो महर्षि कश्यपमित्यादिरूपेण बहुशोऽत्र निर्देशोऽपीदमेवोपोह्ललयति। अस्यापि कश्यपस्य महर्षि कश्यपं वृद्धमिति क्वचन (खिलस्थान. २ अ.) वृद्धत्वोल्लेखास्त ज्ञानवृद्धत्वं वयोवृद्धत्वं वाऽभिप्रैति। खिलभागपुष्पिकायामेकस्यां (खिल. १३ अ.) वृद्धकाश्यपीयायां संहितायामिति लेखस्तु आपातपतितः संभाव्यते, किं वा चरकसंहितायां पश्चाद्भागे कृष्णात्रेयादिमतोल्लेखवदत्रापि वृद्धजीवकीयभावमापन्ने खिलभागे आचार्यान्तरस्य वृद्धकाश्यपस्य मतमादाय निर्देशनेन वृद्धकाश्यपीयायामिति लेखमपि सम्भवति।।

---

१. हुताग्निहोत्रमासीनं गङ्गाद्वारे प्रजापतिम्। पप्रच्छ स्थविरः काले प्रजानां हितकाम्यया ।। (ल. कल्पः)
प्रजापतिं समासीनमृषिभिः पुण्यकर्मभिः। पप्रच्छ विनयाद्विद्वान् कश्यपं वृद्धजीवकः ।। (ज्व. चि. अ.)
मारीचमासीनमृषिं पुराणं हुताग्निहोत्रं ज्वलनार्कतुल्यम्। तपोदमाचारनिधिं महान्तं पप्रच्छ शिष्यः स्थविरोऽनुकूलम् ।।
(भोजनकल्पः)
पितामह्नियोगाच्च दृष्ट्वा च ज्ञानचक्षुषा। तपसा निर्मितं तन्त्रमृषयः प्रतिपेदिरे ।। (संहिताकल्पः)
महर्षि कश्यपं वृद्धं वेदवेदाङ्गपारम् ।। (खिलस्थान)