भारतकोश
काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

Kashyapa Samhita Hindi

महर्षि काश्यप / जीवक (टीकाकार: श्री सत्यपाल भिषगाचार्य) द्वारा

स्रोत: Kashyapa Samhita (Vriddha Jivakiya Tantra) with Vidyotini Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished942 पृष्ठ

पृष्ठ 404, कुल 942 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 404

४६ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम् | उपकल्पनीयाध्यायः २४]

सुश्रुत चि. अ. ३९ में भी यह विषय निम्न प्रकार से दिया है—प्रस्थे परिस्रुते देया यवागू स्वल्पतण्डुला। द्वे चैवार्धाढके देये तिस्रश्चाप्याढके गते ।। विलेपीमुचिताद्भाक्ताच्चतुर्थांशकृतां ततः। दद्यादुक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थामपिच्छिलाम् ।। अस्निग्धलवणं स्वच्छमुद्गयूषयुतं ततः। अंशद्वयप्रमाणेन दद्यात् सुस्विन्नमोदनम् ।। ततस्तु कृतसंज्ञेन हृद्येनेन्द्रियबोधिना। त्र्यंशान् वितरेद्भोक्तुमातुरायोदनं मृदुम् ।। ततो यथोचितं भक्तं भोक्तुमस्मै विचक्षणः। लावैणहरिणगदीनां रसैर्दद्यात् सुसंस्कृतैः ।। संसर्गेण विवृद्धेऽग्नौ दोषकोपभयाद्भजेत्। प्राक् स्वादुतिक्तौ स्निग्धाम्ललवणान् कटुकं ततः ।। स्वाद्वम्ललवणान् भूयः स्वादुतिक्तावतः परम् ।। स्निग्धरूक्षान् रसांश्चैव व्यत्यासात् स्वस्थवृत्ततः ।। आगे सुश्रुत में कहा है कि जिस व्यक्ति को केवल स्नेहन अथवा वमन ही कराया गया है उसे ७ दिन में साधारण भोजन दिया जा सकता है परन्तु जिसका शिरावेधन अथवा अन्य विरेचन आदि शोधन किये गये हों उसे एक मास तक लघु भोजन आदि पर ही रहना चाहिये। कहा है— केवलं स्नेहपीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम्। स सप्तरात्रं मनुजो भुञ्जीत लघु भोजनम् ।। कृतः सिराव्यधो यस्य कृतं यस्य च शोधनम्। स न परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान् भवेत् ।।

ज्वरामकामलापाण्डुकर्णकुष्ठगलामयाः । हिक्कातिसारश्वयथुकासाद्या व्यभिचारजाः ।।
शूलातिसरौ शुद्धस्य शीतपानांन्नसेवनात् । शोथोदरज्वरा अम्लभृशस्नेहदिवाशयात् ।।

उपर्युक्त संसर्जनक्रम तथा उसके बाद पथ्य आहार विहार का सेवन न करने से क्या उपद्रव हो जाते हैं—

ज्वर, आमदोष, कामला, पाण्डु, कर्णरोग, कुष्ठ, गलरोग, हिक्का, अतिसार, शोथ तथा कास आदि रोग संसर्जन क्रम के उल्लंघन से हो जाते हैं। शुद्ध व्यक्ति के शीतल जल एवं अन्न के सेवन से शूल तथा अतिसार हो जाते हैं। खट्टे द्रव्य, अधिक स्नेह, तथा दिवाशयन (दिन में सोने) से शोथ, उदररोग तथा ज्वर हो जाते हैं। सुश्रुत चि. अ. ३९ में इन उपद्रवों का विस्तार से वर्णन किया गया है—क्रुध्यतः कुपितं पित्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान्। आयास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति ।। मैथुनोपगमाद्धोरान् व्याधीनाप्नोति दुर्मतिः। आक्षेपकं पक्षघातमङ्गप्रग्रहमेव च ।। गुह्यप्रदेशे श्वयथुं कासश्वासौ च दारुणौ। रुधिरं शुक्रवच्चापि सरजस्कं प्रवर्तते ।। लभते च दिवास्वप्नात्तांस्तान् व्याधीन् कफात्मकान्। प्लीहोदरं प्रतिश्यायं पाण्डुतां श्वयथु ज्वरम् ।। मोहं सदनमङ्गानामविपाकं तथाऽरुचिम्। तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिनन्दति ।। उच्चैः संभाषणाद्वायुः शिरस्यापाद्येद्रुजम्। आन्ध्यं जाड्यमजिव्रत्वं बाधिर्यं मूकता तथा ।। हनुमोक्षमधीमन्थमर्दितं च सुदारुणम्। नेत्रस्तम्भं निमेषं वा तृष्णां कासं प्रजागरम् ।। लभते दन्तचालं च तांस्तांश्चान्यानुपद्रवान्। यानयानेन लभते छर्दिमूर्छाभ्रमक्लमान् ।। तथैवाङ्गग्रहं घोरमिन्द्रियाणां च विभ्रमम्। चिरासनातथा स्थानाच्छ्रोण्यां भवति वेदना ।। अतिचङ्क्रमणान्द्वायुर्जङ्घयोः कुरुते रुजः। सक्थिप्रशोषं शोफं वा पादहर्षमथापि वा ।। शीतसंभोगतोयानां सेवा मारुतवृद्धये। ततोऽङ्गमर्दविष्टम्भशूलाध्मानप्रवेपकाः ।। वातातपाभ्यां वैवर्ण्यं ज्वरं चापि समाप्नुयात्। विरुद्धाध्यशनान्मृत्यु व्याधिं वा घोरमृच्छति ।। असात्म्यभोजनं हन्याद्बलवर्णमसंशयम्। अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः ।। रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ।।

कांक्षा बुभुक्षा वैशद्यं लघुता स्थिरता सुखम्। स्वस्थवृत्तानुवृत्तिश्च सम्यग्जीर्णान्नलक्षणम् ।।

अन्न के सम्यक् जीर्ण होने के लक्षण—भोजन की इच्छा होना, भूख लगना, शरीर का विशद (प्रसन्न), हलका, स्थिर तथा स्वस्थ होना और स्वस्थ व्यक्ति के समान शरीर की क्रियाओं का होना—ये खाये हुए अन्न के सम्यक् जीर्ण होने के लक्षण हैं।

विषादो गौरवं तन्द्री श्लेष्मसेकारतिभ्रमाः । स्वस्थवृत्तोपरोधश्च तदजीर्णस्य लक्षणम् ।।

अन्न के जीर्ण न होने के लक्षण—विषाद, भारीपन, तन्द्रा, कफ की वृद्धि, अरति (ग्लानि), भ्रम, तथा स्वस्थवृत्त का पालन न कर सकना—ये खाये हुए अन्न के अजीर्ण के लक्षण हैं।

काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित) · पृष्ठ 404, कुल 942 में से · BharatKosha