काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

२८	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

सह निर्दिष्टः काश्यपः सोऽयमेवैतत्संहिताचार्यो भवितुमर्हति। स्वार्थेऽणि तद्गोत्रीयबोधने वा कश्यपस्य काश्यप शब्देनापि व्यवहार्तुं शक्यता कश्यपपदस्थाने काश्यपपदमापातितं स्यात्। तत्रैवं दृश्यते —

आसवेन सुजातेन बालानां दापयेद्भिषक्। सुखं भवति तेनास्य काश्यपस्य वचो यथा ॥११०॥
तेन कोष्ठगतो वायुः क्षिप्रमेव प्रमुच्यते। शिरोरोगेषु शमनं वमनं चैव शाम्यति ॥१११॥
कृमिर्गुदगतो यस्य गुटिकायाः प्रलेपयेत्। तेनास्य सौख्यं भवति काश्यपस्य वचो यथा ॥११२॥
शर्कराक्षौद्रसंयुक्तां पाययीत चिकित्सकः। सुखीभवति तां पीत्वा काश्यपस्य वचो यथा ॥११३॥

इति किञ्चन गुटिकौषधमुपादाय कश्यपोक्त्यनुवादरूपेण योगविशेषः प्रतिपाद्यते। नावनीतके तत्पूर्वश्लोकानां विलुप्ततया किंरूपमिदं गुटिकौषधमिति न ज्ञायते। काश्यपसंहितायां तत्र तत्र (खिलस्था. १७, १८ अ.) गुटिकौषधानां रचना उपयोगश्च दृश्यते। तेष्वेवान्यतममुपादाय स्वानुभवसिद्धेनानुपानविशेषेण साकमत्र निर्दिष्टं विभाव्यते ॥

प्राचीने रावणीये बालतन्त्रे काश्यपस्य वृद्धकाश्यपस्य च नामोल्लेखोऽस्ति। कौमारतन्त्रऽस्मिन्नाचार्यभावेन वृद्धकाश्यपेन सह निर्दिष्टः काश्यपोऽप्ययमेव कौमारभृत्याचार्यः कश्यप इति ज्ञायते ॥

ज्वरसमुच्चयो नाम ज्वरविषये प्राचीनार्षमूलवचनानामेकत्रसंग्रहरूपः प्राचीनॊ ग्रन्थः। यदीयं ताडपुस्तकं लिप्यनुमानेन सप्ताष्टशतवर्षपूर्वतनमेकं, द्वितीयं च ४४ नेपाली (A. D. 924) संवत्सरे लिखितं मत्सकाशेऽस्ति। पुस्तकलखेससमयेनाप्येवं प्राचीने रचनासमयेन तु ततोऽपि प्राचीनेऽस्मिन् ग्रन्थे बहुशः श्लोकाः कश्यपनाम्नोद्धृताः सन्ति, अपि तेषां श्लोकानामस्र्यां संहितायां पूर्णतया संवादाेऽस्ति। स संवादः पश्चान्निद्रेक्ष्यते। तेन तदुपात्तः काश्यपोऽप्येतत्संहिताचार्यः कश्यप एव, तदुद्धृताः श्लोका अप्येतत्संहितागता एवेति सविशेषं निश्चीयते ॥

सुश्रुतव्याख्यायां निबन्ध^१संग्रहे अष्टाङ्गहृद^२यटीकायां चरकचक्रपाणिटीकायां कश्यपनाम्नोद्धृता द्वित्राः श्लोका अन्येऽप्युपलभ्यन्ते। परमस्याः संहिताया बहुशो भागेषु त्रुटिततयाऽत्रानुपलभ्यमानास्ते श्लोकास्त्रुटितभागपतिताः स्युः ॥

पीयूषधारायां गर्भाधा^३नप्रकरणे—'उक्तं च कश्यपसंहितायां, वर्षाद्वादशकादूर्ध्वमित्युपक्रम्य—
अन्तःपुष्पं भवत्येव पनसोदुम्बरादिवत्। अतस्तु तत्र कुर्वीत तत्सङ्गं बुद्धिमन्नरः ॥

इति श्लोकोद्धारो दृश्यते। अस्य श्लोकस्य ज्योतिर्विषयके ग्रन्थे उद्धारदर्शनेन ज्योतिषविषयिण्या अन्यस्याः कश्यपसंहिताया अपि भवितुं संभवाेऽस्ति। काश्यपसंहितायां जातिसूत्रीयाध्याये (पृ. ७९) उपक्रान्तस्य गर्भाधानादिसम्बद्धस्य विषयस्यांशतोऽवशिष्टस्यांशातस्त्रुटिततया अस्मिंश्चश्लोके आर्षरचनया गर्भाधानविषयप्रतिपादनेन चैतत्काश्यपसंहितायामयं श्लोकस्तत्र त्रुटितभागे पतितोऽपि सम्भवति। तथात्वे तत्र पीयूषधारोद्दिष्टा कश्यपसंहिता इयमेव भवितुमर्हति ॥

जीवकस्य विमर्शः

पूर्वोद्दिष्टसंहिताकल्पाध्यायोक्त्या (कल्पस्थाने) कश्यपोपदिष्टा महातन्त्ररूपा संहिता कनखलस्थेन ऋचीकपुत्रेण वृद्धजीवकनाम्ना प्रसिद्धेन महर्षिणाऽधिगत्य संक्षिप्य तन्त्ररूपेण प्रकाशिता इत्यवगम्यते ॥

---

१. कश्यपोक्तं श्लोकमाह गयदासः—
अरजस्कां यदा नारीं श्लेष्मरेता व्रजेदृतौ। अन्यसक्ता भवेत्स्त्रीतिर्जायते कुम्भिलस्तदा ॥ (सुश्रुतटीकायां निबन्धसंग्रहे)
२. कश्यपः— भूयो वर्षति पर्जन्यो गङ्गाया दक्षिणे जलम्। तेन प्रावृषवर्षाख्यौ ऋतू तेषां प्रकल्पितौ ॥
गङ्गाया उत्तरे कूले हिमवद्विमसंकुले। भूयः शीतमत्तस्तेषां हेमन्तशिशिरावृतू ॥
(हेमाद्रेरष्टाङ्गटीकायां चक्रपाणेश्चरकटीकायाञ्च)
३. मुहूर्त्तचिन्तामणेः संस्कारप्रकरणे प्रथमश्लोकव्याख्यायाम्।