काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः २१

महाभारतादौ जामदग्न्योपाख्याने ऋचीकनाम्नो महर्षेरुल्लेख उपलभ्यते। असीरियन्देशीयपूर्ववृत्तेऽपि गालवादिनामवत् ऋचीकस्यापि नामोपलभ्यते। साधकान्तरोपसम्भमन्तरा अस्य वृद्धजीवकस्य पिता कतमोऽयमृचीक इति न निश्चेतुं शक्यते। पुराणेतिहासादिप्राचीनग्रन्थेष्वानत्रेयसुश्रुतादिप्राचीनवैद्यकग्रन्थेष्वपि वृद्धजीवकनाम जीवकनाम वा न दृष्टिपथमुपैति। परं नावनीतके कौमारभृत्यप्रकरणे काश्यपीयस्येव जीवकीयस्याप्यौषधस्य छर्दिरोगे उरोघाते च सनामग्राहमु^१ल्लेखो बालभैषज्यविषयानुषङ्गेण काश्यपसाहचर्येण चामुमेव वृद्धजीवकमवबोधयन् प्रतीयते। अस्मिन् वृद्धजीवकीये छर्दिरोगप्रकरणस्य खण्डिततया तदीयौषधं न संवादाय। उरोघातप्रकरणे औषधनिर्देशिनां श्लोकानां मध्ये त्रुटिततयाऽवशिष्टभागे पिप्पल्या सहोपयोज्यस्यान्तर्लीनस्य कस्यचिदौषधस्य प्रयोगो गम्यमानः संवादमनुमापयति। सुश्रुतस्योत्तरतन्त्रे “ये च विस्तरतो दृष्टाः कुमाराबाधहेतवः” इति सामान्यतो निर्दिष्टे कौमारभृत्ये “पार्वतकजीवकबन्धकप्रभृतिभिः” इति विशदीकुर्वता डल्लनाचार्येण निर्दिष्टोऽपि जीवकः कौमारभृत्याचार्यश्रेण्यामुल्लिखिततयाऽयमेव वृद्धजीवको भवितुमर्हति। चक्रदत्तेनापि जीवकनाम्ना सौरेश्वरघृतमुद्धृतमस्ति। अन्यत्रापि टीकाग्रन्थे कुमारसुखावहस्य कासश्वासादिहरौषधविशेषस्य जीवकनाम्ना उद्धारो दृश्यते॥

कोऽयं वृद्धजीवक इत्यनुसन्धाने बुद्धसमये वर्तमानस्य ‘कुमारभच्च’ शब्देन विशेषितस्य जीवकनाम्नः कस्यचित्प्रसिद्धवैद्यस्य महावग्गनामके पालीग्रन्थे बौद्धजातके तिब्बतीयोपकथायां च इतिवृत्तमुपलभ्यते। तत्र कुमारभच्चविशेषणस्य जीवकनाम्नः प्रसिद्धवैद्यत्वस्य च दर्शनेन विमृश्य तेषु बौद्धग्रन्थेषु निर्दिष्टं तदीयेतिवृत्तं किञ्चिदिहोपन्यस्यते—

महावग्गनामके पालीग्रन्थे अष्टमाध्याये एवमुल्लिखितमस्ति—राजगृहे शालावतीनाम्या कयाऽपि गणिकया प्रसूतमात्रं सूर्पे निधाय दासीद्वारा बहिरुत्सृष्टं बालकं राजकुमारोऽभयो नाम दृष्ट्वा प्रासादमानीय परिचारिकाद्वारा पुपोष। सोऽयं बालक उत्सृष्टोऽपि जीवतीत्यर्थेन जीवक इति नाम्नाऽभ्यधीयत्। राजकुमारेण पालितः पोषित इति पालीभाषानुसारेण कु(को)मारभच्च (कौमारभृत्यः, कुमारभृतः) इत्यपि तन्नामाभूत्। ततः समयेन विवृद्धः स जीविकायै विद्यामर्जयितुं राजकुमारमननुमान्यैव तक्षशिलामुपेतस्तत्रत्यादिकप्रमुखत् कस्माच्चिद्वैद्यात् सप्तवर्षाणि वैद्यविद्यामग्रहीत्। ग्रहणधारणपटुः स भैषज्यविद्यानिपुण आचार्येण पाथेयं दत्त्वा विसृष्टस्ततः प्रत्यागमत्। मार्गे साकेतमुपगतः सप्तवर्षेभ्यः शिरोवेदनयाऽर्दिताया एकस्याः श्रेष्ठिन्या गृहमुपेतः स तरुणभिषक् घृतनस्यौषधेनारोग्यं सम्पाद्य सत्कारलब्धेन बहुद्रव्यदासरथादिना सह राजगृहं प्राप। अर्जितमैश्वर्यं पोषणप्रत्युपकाररूपेण राजकुमारायाभयाय निवेदयन् स तेनास्वीकारेण सदक्रियत। राजप्रासादाभ्यन्तर एवास्य वासभवनं निरमीयत। ततो मागधनुपतेर्बिम्बसारस्य तीव्रं भगन्दररोगमेकेन लेपेन न्यवारयत्। तेन प्रीतः स राजा पञ्चशतनार्याभूषणैः सत्कृत्य तं तरुणजीवकं स्वस्यान्तःपुरस्य बुद्धप्रमुखभिक्षुसङ्घानामपि भैषज्यसेवानुमतिदानेनानुजग्राह। ततः सप्तवर्षेभ्यः शिरोवेदनयाऽर्दितस्य कस्यचिच्छ्रेष्ठिनो भैषज्याय बहुकालं शयनं प्रतिज्ञाप्य प्रवृत्तस्तदीयं कपालं निर्भिद्य ततः कृमिद्वयं निष्कास्य परिवीव्य कतिपयैर्दिनैः स्वास्थ्यं सम्पाद्य प्रभूतधनसत्कारं प्राप। ततो राजाज्ञया वाराणसीमुपेत्यन्त्रग्रन्थिरोगेण पीडितस्य कस्यापि श्रेष्ठिपुत्रस्योदरं विदार्य चिकित्सयाऽऽरोग्यं सम्पादयात्। तेनापि श्रेष्ठिना धनैः सदक्रियत। ततो नरपतेराज्ञयोज्जयिनीमुपेत्य तद्भूभुजःप्रद्योतस्य पाण्डुरोगं घृतप्रयोगेण शमयितुं प्रवृवृते। घृतमनिच्छन्तं नृपतिं कषायरूपेण तन्निपाय्य वमने राजकोपाद्भयेन पूर्वोपस्थापितां हस्तिनीमारुह्यपलायितो राजगृहं प्रत्यायौ। औषधप्रयुक्तेन वमनेन नीरोगो राजा शिबिदेशोद्भववराङ्गवाद्युपायनं जीवकाय प्रैषयत्। तत आनन्दतथागतस्य सूचनया जीवको रुग्णं भगवन्तं बुद्धं विरेचनौषधप्रयोगेण स्वस्थीचकार। जीवकः प्रद्योतेन वाराणसीपतिना चार्पितं राङ्कवकम्बलादिकं भिक्षुसङ्घार्थं भगवते तथागतायार्पयाससेति॥

---

१. भार्गी सपिप्पलीं पाठां पयस्यां मधुनाऽन्विताम्। श्लैष्मिकायां लिहेच्छर्द्यामिति होवाच जीवकः ॥
द्वे बृहत्यौ रुवूकत्वक् श्वदंष्ट्रा यासकस्तथा। शृङ्गवेरं यवांश्चैव दार्वां वृक्षादनीं तथा ॥
क्षीरमुत्क्वाथयेदेभिः पिप्पलीघृतसंयुक्तम्। उरोघातेषु दातव्यमिति होवाच जीवकः॥ (नावतीतके १४/१०५)