काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

३० | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

तिब्ब^१तदेशीयोपकथासु बिम्बसारस्य भुजिष्यायामुत्पन्नः पुत्रो मात्रा मञ्जूषायामुत्सृष्टो बालको जीवको राजकुमारेण अभयेन पालित इति कुमारभृत (भृत्य) नाम्ना प्रसिद्धिं गतः । सोऽधीतभैषज्यविद्यो राजकुमाराज्ञया कपालभेदनादिशल्यतन्त्रविज्ञानाय तक्षशिलामुपेत्य शल्यतन्त्रे परमविदुष आत्रेयाच्छिक्षां लब्ध्वाऽतिनिष्णातो बभूव । स्वगुरोरात्रेयादप्यस्य क्वचन भैषज्यकौशलं दृढशे, इति विशेषोऽस्ति । 450 A. D. समयलिखितायां बुद्धघोष (?) कृतायां धम्मपदव्या^२ख्यायां जीवकेन पञ्चशतभिक्षुसहितबुद्धस्य भोजनं, बुद्धस्य पादव्रणस्य चिकित्सनं च निर्दिष्टमस्ति । सतीगुम्बजातके, संकिच्चजातके, चुल्लहंसजात^३के च जीवकस्य निर्देशोऽस्ति ।।

स कदाचिदम्बपालीनामकोध्याने विहारमेकं निर्माय सार्द्धद्वादशशतभिक्षुभिः सह बुद्धमामन्त्र्य सञ्चकार । राजगृहे श्रीगुप्तपरिखायां कश्चन स्तूपोऽपि तेन निरमायि । सोऽयं जीवको बिम्बसारपुत्रमजातशत्रु बुद्धदर्शनाय प्रेरयत् । इत्याद्या अन्या अपि तदाख्यायिका जातकादिबौद्धग्रन्थेषूपलभ्यन्ते । एतद्विषये बु^४द्धनामके पुस्तके श्री Oldenberg विदुषा श्रीयुतगिरीन्द्रनाथ^५महोदयेनापि बहु लिखितमस्ति । जीवकेन स्वगृहस्य समीपे श्रीगुप्तपरिखायामुद्यानं बुद्धस्य व्याख्यानचत्वरं च निर्मितमासीत् । गृहचत्वरवृक्षादीनां विन्यासस्य किञ्चिच्छेषचिह्नमद्याप्युपलभ्यत इति विल्ममहाशयैनोक्तं^६मस्ति ।।

एवमुपवर्णनेन बुद्धस्य बिम्बसारस्य च सामयिक इतः २५०० वर्षपूर्वं (B. C. 600) प्रसिद्धो भिषग्जीवको नाम बभूवेति ज्ञायते ।।

बौद्धग्रन्थोक्तोऽयं जीवको मगधदेशीयो बिम्बसारस्य वेश्यायां भुजिष्यायां वोत्पन्नः पुत्रस्तरुणवैद्यत्वेन निर्दिष्टः । स बाल्योत्तरं तक्षशिलामुपेत्य तत्रत्यादाचार्यात् सप्तवर्षाणि वैद्यविद्यामधीत्य लब्धतदवबोध इति महावग्गलेखेन बुद्धस्य बौद्धभिक्षूणां सत्कर्ता वैद्यश्चेति, तिब्बतीयकथया स्तूपनिर्माता पश्चात्तथागतपथे प्रविष्ट इति, मज्झमनिकायलेखेन बुद्धस्य बद्धाञ्जलिः शरणागत उपासकोऽभूदिति चावगम्यते । एतत्तन्त्राचार्यस्तु जीवकः कनखलस्थः ऋचीकपुत्रः पञ्चवार्षिकोऽपिवलीपलितवत्तया वृद्धरूपेण दृश्यमानो वेदवेदाङ्गपारगस्य हिताग्नेः कश्यपस्यान्तेवासी महर्षिभिरादृतो निजवंशोद्भवस्य शिवकश्यपभक्तस्य साङ्गवेदाध्यायिनः प्रतिसंस्कर्तुर्वातस्यस्य पूर्वपुरुषः श्रौतस्मार्तपथैकनिष्ठ इत्यस्माद् ग्रन्थात् प्रतीयते ।।

बुद्धसामयिकस्य जीवकस्य भेषज्येतिवृते राजगृहश्रेष्ठिनः कपालं वाराणसीश्रेष्ठिनश्चान्त्रं विदार्य चिकित्सनोल्लेखेन शल्यतन्त्रे विशेषज्ञत्वं प्रकाशते, बालचिकित्सावृत्तान्तो न लभ्यते । शल्यतन्त्रवेत्तृत्योल्लेखेन तस्य बालचिकित्सायां चिकित्सान्तरे वाऽवेदनं भवतीति न मेऽभिप्रायः, शल्यतन्त्राचार्यस्यापि सुश्रुतस्यावशिष्टान्तरोपदेशोऽस्त्येव, तथाऽपि सुश्रुतस्य शल्य तन्त्रे इव अस्य बालभैषज्ये समादृतत्वे तद्विषयका वृत्तान्ता लब्धुं योग्याः, नत्वेवं निर्दिश्यते । एतत्तन्त्राचार्यस्य जीवकस्य तूपक्रमात् प्रभृति बालानामेव चिकित्सा प्रधानविषयत्वेनानुस्यूतेति बालतन्त्राचार्यत्वं स्पष्टमेव ।।

बुद्धसमये काश्यपस्य जीवकस्य चैतिहासिन सहोपलम्भेन एतत्तन्त्रे सहभूतौ काश्यपो जीवकश्चोभौ बुद्धसामयिकौ बौद्धग्रन्थोक्तावित्यपि शङ्कितुं न युज्यते । काश्यपस्त्रिषु भ्रातृषु ज्येष्ठः पूर्वं दार्शनिको याज्ञिकश्चासीत्, स उरुबिल्वग्रामे बुद्धेन बौद्धधर्मे दीक्षितः, तमालोक्य बिम्बसारोऽपि बौद्धधर्मं जग्राहेति बौद्धमतप्रविष्टस्य काश्यपस्येतिवृत्तं महावग्गे उपलभ्यते । ततश्चास्य दार्शनिकत्वमेवावगम्यते, न पुनर्वैद्यकविद्वत्त्वं, नतरां कौमारभृत्याचार्यत्वं, न वाऽस्य मरीचिपुत्रत्वोल्लेखः ।

---

१. Tibetan Tales P. 75-109, and History of Indian Medicine Vol III P. 641-144.
२. Buddhist Legends Part II P 198.
३. The Jataka edited by Fansboll.
४. Buddha by Oidenberg P. 147. 163.
५. History of Indian Medicine II P. 681.
६. Buddhist Records of the Western World Vol II P. 152.