काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः | ३१

बौद्धग्रन्थोक्तजीवकस्य तिब्बतीयकथोपादानेऽपि तक्षशिलास्थादात्रेयादध्ययनमायाति, न तु काश्यपात् मगधदेशीयादिति बौद्धकाश्यपस्य कश्यपस्य च बहुशो वैरूप्यान्न नामसाम्यमात्रेण साहित्यं जीवकपरिच्छेदाय कल्पते ।।

किञ्च, बुद्धसामयिकस्य जीवकस्य पालीलेखे कुमारभच्च इति कुमारभृत्यत्वेनोल्लेखादेतत्तन्त्राचार्यस्य कौमारभृत्यवित्त्या चोभयोरेकत्वशङ्काऽपि विचारे नावतिष्ठते । यत आयुर्वेदस्य पुराकालाद्विभक्तेष्वष्टसु प्रस्थानेष्वन्यतमं बालचिकित्सनात्मकं कौमारभृत्यं, तदुपदेष्टारस्तद्विदश्च कौमारभृत्या उच्यन्ते । प्रकृतस्यास्य ग्रन्थस्य बालचिकित्साप्रधानतया “कौमारभृत्यमष्टानां तन्त्राणामाद्यमुच्यते (पृ. ६१), कौमारभृत्यमतिवर्धनमेतदुक्तम् (ओषधभेषजीयेन्द्रियाध्याये)” इति ग्रन्थलेखेन, “काश्यपीयसंहितायां कौमारभृत्ये” इति पुष्पिकालेखेन च कौमारभृत्यत्वं “कौमारभृत्यास्त्वपरे जङ्गमस्थावराश्रयात् । द्वियोनिं ब्रुवतेधूपं कश्यपस्य मते स्थिताः (धूपकल्पे), भिषक्कौमारभृत्यैस्तैः (धात्रीचिकित्साध्याये)” इत्युल्लेखेन एतदाचार्यस्य कश्यपस्य एतत्प्रस्थानविदां वैद्याचार्यान्तराणामपि कौमारभृत्यत्वं निर्दिश्यते । बुद्धसामयिकजीवकस्य तु कुमारेणाभयेन पालितः पोषितश्चेति कृत्वा विद्याभ्यासनात् पूर्वमेव कुमारभृत्यशब्देन तदेकनियतो व्यवहारो बौद्धग्रन्थे निर्दिष्टो, नतु कौमारभृत्यवेत्तृतया । तथात्वे बालचिकित्सनं तद्धेतृत्वं च कथं तत्र नोल्लिख्येत । कुमारभृतस्य जीवकभिषजो विशेषविद्यारूपतयाऽस्य प्रस्थानस्य कौमारभृत्यरूपत्वमित्यपि पुरासमयादेवास्य प्रस्थानस्यैतन्नाम्ना व्यपदेशेन, सुश्रुतनावनीतकादिष्वपि तथोल्लेखेन, न केवलं जीवकस्य; अपि त्वेतत्प्रस्थानविदां केनापि कुमारेणापालितानां पार्वतकबन्धकादीनामपि कौमारभृत्याचार्यत्वेनोल्लेखेन च न कथयितुं शक्यते । न चास्य तन्त्राचार्यस्य बौद्धत्वं कुतोऽप्यायाति । बौद्धविदुषो लेखनी वाग्धारा वाऽन्तःकरणात्रिःसरन्तीं बौद्धच्छायामस्मिंस्तन्त्रे क्वापि कथं न प्रतिपद्येत । तेन बौद्धग्रन्थोक्तजीवकस्य एतत्तन्त्राचार्यस्य वृद्धजीवकस्य च बहुशो वैरूप्यकृतो विभेदः ।।

जैनग्रन्थपरिदृष्टयोरुत्सर्पिण्यवसर्पिणीपदयोस्त्र दर्शनेन जैनैतिहासपर्यालोचनेऽपि श्रुतन्धरराजकुमारो जीवन्धर-जीवस्वाम्यपराभिधानो जीवकनामैकः प्रसिद्धः पुरुष उपलभ्यते । यस्य महापुराण-जीवन्धरचरित्र-गद्यचिन्तामण्यादि-जैनग्रन्थेष्वितिवृत्तमुपलभ्यते । स राजकुमारः पितृजनपदात्प्रिरस्तः स्ववीर्यकौशलेन प्रसिद्धो वैरिणो निहत्य राजपदे प्रतिष्ठितो जैनधर्मनिष्ठित उपवर्ण्यते । अस्य स्वोपकृतगन्धर्वप्रदत्तविपहरमन्त्रप्रभावेण स्पर्शादेव विषापहरणशक्तिरासीदिति ज्ञायते । नास्य ततो वैद्यविद्याचार्यत्वं नतरां कौमारभृत्यवित्वं लेशतोऽप्यवगम्यते ।।

जीवकीयेऽस्मिंस्तन्त्रे $^१$श्रौतमार्गानुस्यूता एव अनेके विषयालेखाश्चोपलभ्यन्ते । एतावता बुद्धजनसाम्प्रदायिकाम्यां बौद्धजैनग्रन्थोक्ताभ्यां जीवकाभ्यां विभिन्नतया दृश्यमानोऽन्य एव प्राचीनः ऋचीकस्य पुत्रो वृद्धजीवकोऽस्य तन्त्रस्य निबन्धा इति ग्रन्थमर्यादयाऽवगम्यते ।।

---

१. दन्तजन्माध्यायेऽशुभदन्तशान्तये मारुतीष्टिविधानम् । (पृ. १२)
शिष्योपक्रमणीये वैदिकं शिष्यसंस्कारविधानम् । (पृ. ५७)
आयुर्वेदस्य वेदसम्बद्धत्वं तत्स्थानीयत्वं शिक्षाकल्पसूत्रनिरुक्तवृत्तच्छन्दोयज्ञसंस्तरज्ञ .... क्षणीयत्वनिर्देशश्च । (पृ. ६२)
गर्भावक्रान्तौ ईश्वरगुणोपेतसर्वगतसंसारिजीवनिर्देशः । (पृ. ७२)
जातिसूत्रीये श्रौतं पुत्रेष्टिविधानम् । (पृ. ८१)
ओषधभेषजीये स्वप्रदोषशमनः सावित्रीहोमः ।
धूपनकल्पे वैदिकमन्त्रोल्लेखः । (पृ. १३६)
रेवतीकल्पे शाब्दी आर्थी च वैदिकी प्रक्रिया ।
जातकर्मात्तरीये श्रौतप्रक्रियया निष्क्रमणादिविधानम् ।
तत्र तत्र वैदिकमन्त्रदेवताद्युल्लेखः ।