काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

३४	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

अशोकनृपतिना गौतमबुद्धात् पूर्ववर्तिनः कनकमुनेः स्तूपस्य जीर्णोद्धारशिला¹लेखस्य तत्स्तूपस्य चोपलम्भेन पूर्वमप्येतन्मतयोरनेनैव रूपेण रूपान्तरेण वा सत्त्वं प्रतीयते । तेन महावीरोपक्रमं जैनसम्प्रदायो गौतमोपक्रमं बौद्धसम्प्रदाय इत्यवधारणाय पुनः पुनर्गवेषणेन शोध्यमान इतिहासोऽद्याप्यपूर्ण एव । वेदबाह्यपथानुयायिनां पूर्वकालेऽपि सत्त्वं दीघ²निकायग्रन्थलेखतोऽप्यायाति । उपनिषदादिष्वपि तादृशाक्षेपदर्शनेन तथाविधानां पुरासमयेऽपि सत्त्वं सूच्यते । अस्तिनास्तिदिष्टं मतिः (४. ४. ६०) इति सूत्रेण पाणिनिरप्युभयेषां सद्भावमवबोधयति । जैनग्रन्थलेखानुसारेण पार्श्वनाथादीनां पूर्वाचार्याणां बहन्तरालस्य लाभेन पल्योपमसागरोपमादिशब्दवाच्यसंख्याविशेषस्य महत्या च आर्हतसम्प्रदायपूर्वपरम्पराया द्राघिष्ठतया उत्सर्पिण्यादयो विशेषा आर्हता अपि भवन्तो महावीरात् पूर्वेषां समयत एव प्रसिद्धा बहुशः सम्भवन्ति, किंवा श्रौतस्मार्तग्रन्थेषु लभ्यमानेषु अनुपलब्धेऽपि विलुप्तप्राचीनग्रन्थेषु व्यवहृता अपि सम्भवन्ति । तादृशानामेषां महावीरात् पूर्वमेवास्मिंस्तन्त्रे उपादान-सम्भवेऽस्मिन्नर्वाचीनविषयानुवेधशङ्का न दृढीभवति ।।

रेवतीकल्पाध्याये (कल्पस्थाने) मातङ्गीविद्यायाः प्राकृतशाबरशब्दघटितस्य केयूरीशब्देन गर्भितस्य मन्त्रस्यापि निर्देशोऽस्ति । मातङ्ग्या उल्लेखो दक्षिणाम्नाय इव बौद्धसम्प्रदायेऽप्युपलभ्यते । नैतावताऽस्या बौद्धविद्यात्वमेवेत्यवसातुं शक्यते । अत्रैवैतद्दिग्धोपक्रमलेखे वैदिकमग्निमुखं निर्दिश्य 'मातङ्गी नाम विद्या ब्रह्मर्षिराजर्षिसिद्धचारणपूजिताऽर्चिता मतङ्गेन महर्षिणा कश्यपपुत्रेण कनीयसा महता तपसोग्रेण पितामहादेवासादिता' इति तदुत्पत्तिं श्रौतसम्प्रदायोद्भवां स्पष्टमभिधाय वैदिक्यैव पद्धत्या तद्विधानमुपसंहतमपि । तेन मातङ्गी विद्या बौद्धतन्त्रेष्वपि कचन पश्चादुपलभ्यतां नाम, परमेषा विद्या प्रागार्षसमयेऽप्यासीदेवेति एतदुल्लिखिताया मातङ्ग्या न बौद्धविद्यात्वशङ्कास्थानमत्रोदेति । ष्टाइनमहाशयेन तूह्वाहाङ्ग्स्थलोपलब्धे प्राचीनग्रन्थे भगवतो बुद्धस्य जीवकं प्रत्युपदेशे, बावरमॅनुस्क्रिप्टगते नावनीतकसहस्थिते ग्रन्थे, पञ्चरक्षादिषु, प्राचीनबौद्धग्रन्थेष्वपि प्राकृतभाषाशब्दघटितमन्त्रव्यवहारदर्शनेन चतुरशीतिसिद्धानां नाथादीनां समयात् पूर्वतरकालेऽपि प्राकृतशब्दघटितमन्त्रव्यवहार आसीदेवेति मन्त्रे प्राकृतशब्दप्रवेशनमपि न किञ्चिदेव ।।

किञ्च रेवतीकल्पाध्याये (कल्पस्थाने) जातहारिणीनिर्देशप्रसङ्गे भिक्षुणीविशेषेषु श्रमणिका निर्ग्रन्थी चेत्यनयोरप्युल्लेखोऽस्ति । यद्यपि बौद्धसम्प्रदायभिक्षुबोधकतया श्रमणशब्दो बौद्धैः पश्चात्तनग्रन्थकृद्भिश्च व्यवह्रियते नाम, महाभाष्यकृता 'येषां च विरोधः शाश्वतिकः' (२. ४. ९) इत्यत्र शाश्वतिकविरोधे श्रमणब्राह्मणमित्युदाहरणस्य दानेन तत्समये बौद्धब्राह्मणयोर्मिथः सङ्घर्षमादाय श्रमणशब्दो बौद्धभिक्षुपरोऽवगम्यते च, तथाऽपि ततः पूर्वमपि 'कुमारः श्रमणादिभिः' इति (३. १. ७०) सूत्रकृता पाणिनिना श्रमणशब्दोल्लेखाद्बौद्धजैनसम्प्रदायोदये सति ततः प्रतिफलितोऽयं शब्द इति वक्तुं नार्हति । श्रमणशब्दः कायक्लेशादिश्रमशीलत्वरूपं निर्वचनमादाय वैखा³नससूत्रे तृतीयाश्रमस्थबोधकतया, बृहदा⁴रण्यके त्यागिभिक्षुबोधकतया, तैत्तिरीया⁵रण्यकेरामाय⁶णा⁷दिषु

---

१. “देवानां प्रियेण प्रियदर्शिना राज्ञा चतुर्दशवर्षाभिषिक्तेन बुद्धस्य कनकमुनेः स्तूपो द्वितीयं वर्धितः (विंशतिव) र्षाभिषिक्तेन चात्मनाऽऽगत्य महीयितं (स्तम्भश्चो) त्थापितः” इति । Iuscription of Asoke by Hultzsch P. 165.
२. दीघनिकाये—(१) पूरणकस्सप, (२) मक्खलिगोसाल, (३) अजितकेशकम्बलिन, (४) पबुद्धका च्यायन, (५) सञ्जयवेलत्थिपुत, (६) निगन्त्यनाथपुत. Buddhist Studies B. C. Law P. 73.
३. वैखानससूत्रे—श्रामणीयकविधानेनाधायाधारं हुत्वा श्रामणकाग्निमादाय तृतीयाश्रमं गच्छेत् ....... श्रमणकाय स्वाहा ।
(वैखानसधर्मप्रश्नः १-६)
४. बृहदारण्यके—अत्र पिताऽपिता भवति ..... श्रमणोऽश्रमणस्तापसोऽतापसः । श्रमणः परिव्राडिति भाष्यम् ।
(१४. ७. १. २२)
५. तैत्तिरीयारण्यके—वातरशना ह वा ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनो बभूवुः (२. ७. १)
सायणव्याख्यायां-वातरशनाख्या ऋषयः श्रमणास्तपस्विनऊर्ध्वमन्थिन ऊर्ध्वरेतसो बभूवुः ।
६. रामायणे—तपसा भुञ्जते चापि श्रमणाश्चैव भुञ्जते (१-१४-१२) श्रमणां धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघवः । (१-१)
७. श्रमणा वातरशना मुनयो धर्मकोविदाः ।