काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ३५

च नैकेषु प्रत्नतरग्रन्थेषु भिक्षुतापसविशेषबोधकतया पुराकालात् प्रयुक्तो बहुश उपलभ्यते। श्रमणशब्दः पुराकालादेव व्यवहृत आसीदिति श्रीयुतचिन्ताम१णिवैद्यमहाशयादिभिरपि निर्दिष्टमस्ति॥

निर्ग्रन्थशब्दानुसन्धाने दिग्घ२निकाये तदात्वे प्रचलितानां सम्प्रदायान्तराणां श्रेण्यां कस्यचित् प्रस्थानान्तरीयस्य प्रतिपक्षभावेन निर्दिष्टस्य निग्गन्थनाथपुत्त (निर्ग्रन्थनाथपुत्र) शब्देनोल्लेख उपलभ्यते। निर्ग्रन्थशब्दस्य जैनसाम्प्रदायिकभिक्षुषु प्रसिद्ध्या तदात्वे महावीरस्य तथाविधप्रतिपक्षभावस्य सम्भवितया च निर्ग्रन्थनाथपुत्रशब्देन निर्दिष्टो महावीर इति विवेचकैरुच्यते। किन्तु महावीरो निर्ग्रन्थनाथपुत्रः, तस्य पिता आचार्यों वा निर्ग्रन्थनाथः, ततश्च नाथपदस्वारस्येन पितृसमयेऽपि निर्ग्रन्थानां प्रसिद्ध्या बाहुल्येन च भवितव्यमिति न महावीरोद्भावितत्वं निर्ग्रन्थसम्प्रदायस्य, अपितु ततोऽपि पूर्वतः प्रचलितत्वमेव वक्तव्यं भवति। श्रीविन्टरनीजमहोद३योऽपि महावीरादपि पूर्वकालत एव निर्ग्रन्थसम्प्रदायोदय इति निरूपयति। जैनसम्प्रदाये महावीरादपि पूर्वेषामादिनाथपार्श्वनाथादीनामपि आचार्यभावस्य जैनग्रन्थेष्वोऽपि दृश्यमानतया, पूर्वतीर्थङ्कररूपेण तत्सम्प्रदाये तेषामप्यद्यावधि संमान्यमानतया च एतत्सम्प्रदायस्य महावीरेण विशेषतो विकासनेन तस्य प्रधानाचार्यभावेन पश्चात् प्रसिद्धावपि निर्ग्रन्थसम्प्रदायो जैनसम्प्रदायोऽपि भवन् पूर्वपूर्वतीर्थङ्करपरम्परानुवृत्तो विज्ञायते। जैनैः स्वसाम्प्रदायिकभिक्षुबोधाय व्यवहियतां नाम, निवृत्तहृदयग्रन्थित्वरूपां निरुक्तिमुपादाय विवेकज्ञानकक्षामारूढमवबोधयन्निर्ग्रन्थ४शब्दः, हृदयग्रन्थिविमोक्षस्याध्यात्मिकसम्पद्रूपेणोल्लेखश्च५ आस्तिकसम्प्रदायग्रन्थेष्वपि पुराकालादेव प्रचलितोदृश्यते॥

पूर्वसमयतः प्रसिद्धानैवेदशास्त्राच्छब्दानुपादाय बौद्धैर्जैनैः श्रमणनिर्ग्रन्थात्मना स्वस्वसम्प्रदायभिक्षुव्यवहारः पश्चात्कृतोऽवगम्यते। भाषातत्त्वसिद्धान्तदृशा घटिकादिशब्दवत् कालपरम्परया प्रत्नानामपि शब्दानां रूपान्तरेऽर्थान्तरे वा सङ्क्रमणं बहुश उपलभ्यते। प्रत्नैर्बौधायनाश्वलायनवराहापस्तम्बादिभिः सूत्रकारप्रमुखैः श्रौतस्मार्तयागभूमिबोधकतया बहुशस्तत्र तत्र प्राचीनग्रन्थेषु प्रयुक्तो विहा६रशब्दो बौद्धभिक्षुसङ्घावासबोधनाय, श्मशानस्थचित्ताभीष्टदेवताश्वत्यदेवायतनक्षेत्रज्ञाद्यर्थेषु प्रयुक्तश्चैत्य७शब्दः स्तूपबोधनाय

---

१. History of Sanskrit Literature (Vedic Period) C. V. Vaidya. २. (१) पूरणकस्सप, (२) मक्खलिगोसाल, (३) अजितकेशकम्बलि, (४) पबद्धकाच्चायन, (५) सञ्जयवेलत्थिपुत्त () निग्गन्थनाथपुत्र। ३. Mahāvīra, "the great hero" the founder or reformer of the sect of the Jainas, which had developed out of the far older sect of the Niganthas (i. e. the Fetter-less). History of Indian Literature-M. Winternitz Vol II (P. 424). ४. आत्मरामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे। कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः॥ (भागवते) ५. भिद्यते हृदयग्रन्थिश्च्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। (मुण्डकोपनिषदि भगवद्गीतायां च) यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः। (कठोपनिषदि २-१५) ६. विहारः—यागार्थं यत्र यत्र यावती भूमिः श्रुत्यादिभिः परिमाणविशिष्टत्वेन विहिता। तत्र तत्र तावती भूमिर्विहारशब्दवाच्या। (श्रौतपदार्थनिर्वचने पृ. २)। उत्तरत उपचारो विहारः (बौधानीयधर्मसूत्रे १-७-१) गां चोपसंसृष्टां विहारं चान्तरेण मा संचारिष्टेति संप्रेष्यति। (आपस्तम्बश्रौतसू. १-१२-१२) दक्षिणावद्विहारं प्रपद्यते पूर्वेणोत्करमपरेण प्रणीताः। (आश्वलायनश्रौतसू. १-१-४), न विहारादपपर्यावर्तेत। (मैत्रायणीयवाराहगृह्यसूत्रे पृ. १) ७. चैत्यः—चैत्यवृक्षं चितिं यूपं चण्डालं वेदविक्रयम्। एतानि ब्राह्मणः स्पृष्ट्वा सचेलो जलमाविशेत्॥ (बोधायनधर्मसूत्रे १-९-५) चैत्ययज्ञे प्राक्स्विष्टकृतश्चैत्याय बलिं हरेत्। (आश्वलायनगृह्यसू. १-१२-१) चित्ते भवाश्चैत्याः, शङ्करः पशुपतिः, इत्येवमादय इति टीका। वृक्षाः पतन्ति चैत्याश्च ग्रामेषु नगरेषु च। (इति महाभारते ६-३-४०)