काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

३६ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

बौद्धैः प्रयुज्यते। पुराकालात्तपोज्ञानवयोवृद्धेषु प्रयुक्तः स्थ^१विरशब्दोऽपि श्रेष्ठविद्वद्विशेषबोधाय बौद्धैः प्रयुज्यते। अर्वाचीनसन्निकृष्टव्यवहारानुरक्तहृदयानामद्यत्वे ते विहारादयः शब्दा बौद्धसाम्प्रदायिका इव प्रतिभान्तु नाम, नैतावता प्राचीनव्यवहारमपर्यालोच्यार्वाचीनत्वं वक्तुं शक्यते। एवमेवात्रोल्लिखिताः श्रमणनिर्ग्रन्थादयः शब्दाः प्राचीनतापसविशेषानेवावबोधयन्ति॥

तत्रैव "लिङ्गिनी परिव्राजिका श्रमणका निर्ग्रन्थी कण्डनी चीरवल्कलधारिणी चरिकी मातृमण्डलिकी अवेक्षणिका" (रेवतीकल्पे) इति भिक्षावृत्त्या गृहाद् गृहान्तरे गमने स्वसंसर्गेण जातहारिणीं सङ्क्रामयन्तीनां नानाभिक्षुकीणां श्रेण्यां निर्दिष्टेषु प्रभेदेषु परिव्राजिकाश्रमणकानिर्ग्रन्थीर्विहाय नान्येषां भेदानां क्वचन ग्रन्थान्तरेषु लोकसम्प्रदायेषु वाऽद्यत्वे विशेषतउपलब्धिरस्ति। पश्चात्तनग्रन्थेषु दृश्यमानान् हंसपरमहंसकुटीचकबहूदकादिभेदाननुल्लिख्य कालवशान्नामतोऽपि विलुप्तप्रायाणामेषां सम्प्रदायविशेषाणामुल्लेखस्य दर्शनं सर्वेषु प्रभेदेषु प्राचीनभावमवबोधयति॥

तत्रैव रेवतीकल्पाध्याये जातहारिणीनिर्देशप्रसङ्गे सिंह लोह्लादयो देशविशेषाः, सूतमागधादयो जातिविशेषाश्च निर्दिष्टाः सन्ति। तत्र खशशकयवनपल्हवतुषारकम्बोजादीनामुल्लेखोऽस्ति। यवनशब्दवत्खशादयः शब्दा अपि मनुस्मृत्यादिषूपलभ्यन्ते। ऐतिहासिकैरपि खशादयो जातयः पुराकालावस्थितत्वेन निरूप्यन्ते। इन्साइक्लोपीडिया ब्रिटानिकापुस्तके हूणानां चतुर्थशताब्यां (372 A. D.) यूरोपप्रवेशस्योल्लेखेऽपि इतः २५०० वर्षेभ्यः पूर्वभवे अवेस्ताग्रन्थे हुनु (हूण)-जातेः प्रतिपक्षिवीरजातितया तज्जातीयानां जरथुष्ट्रादपि पूर्वभवेन केरसप (Kerasop) नाम्ना ईरानदेशनृपतिना विजयस्य चोल्लेखेन हूणानां (B. C. 700) समय इति जे. जे. मोदीम^२हाशयेन प्रतिपादितमस्ति। महा^३भारतेऽपि हूणपल्लवयवनशकपुण्ड्रकिरातद्रविडखशादीनामुल्लेख उपलभ्यते। गर्गादिभ्यो यञ् (४-१-१०५) इति पाणिनिसूत्रोक्तगणे शकस्य, इन्द्रवरुणेति (४-१-४९) सूत्रे यवनस्य, कम्बोजालुक् (४-१-१७५) इति सूत्रवार्तिकोक्तकम्बोजादिगणेऽपि शकयवनयोरुल्लेखोऽस्ति। तेनेदृशाः शब्दाः पुराकालेऽपि प्रसिद्धा एवासन्निति ज्ञायते॥

अस्मिन् ग्रन्थे प्रत्यध्यायम् 'अमुकाध्यायं व्याख्यास्यामः' इत्युपक्रम्य 'इति ह स्माह भगवान् कश्यपः' इत्युपसंहरणं, शिष्योपक्रमणीयाध्याये (पृ. ५७) शाब्देनार्थेन च वैदिकविधानेन शिष्योपनयनं, तत्रैवाग्निसोमप्रजापत्यादिवैदिकदेवतानां स्वाहाकारः, जातिसूत्रीयाध्याये (पृ. ७९) वैदिकी वाक्यरचना, हीन्दन्तोद्भवे (पृ. ४८) मारुतीष्टिस्यालीपाकहोमविधानं, पुत्रीयेषु नानाविधानेषु सर्वाण्यपहायेष्टेर्विधानं (पृ. ८६), स्वप्रदोषनिर्हरणाय (इ. स्था.) सावित्रीहोमविधानं, शिशुरक्षाधूपने (धू. क.) अग्निरस्त्वेतिवैदिकवाक्यप्रयोगः, रेवतीकल्पाध्याये (कल्पस्थाने) ब्राह्मणवाक्यानुरूपाणि ऐतिहासिकवाक्यानि, तत्रैव देवतोद्देशे वसुरुद्रादित्यानामेव कीर्तनं, दीर्घजिव्ही च छन्दसि (४-१-५९) इति सूत्रकृता पाणिनिनाछान्दसत्वेनाभ्युपगताया ङीप्प्रत्ययवत्या दीर्घजिव्ह्या उल्लेखः, भोजनकल्पाध्याये (कल्पस्थाने) काशीपुण्ड्राङ्गवङ्गकाचसागरानूपकोशलकलिङ्गदेशानां, देशसात्म्याध्याये (खिलस्थाने) कुमारवर्तनिकटिवर्षवर्षभद्रीपपौण्ड्रवर्धनमृत्तिकावर्धमानादीनां बहूनां प्राचीनदेशविशेषाणां कीर्तनं, प्रत्युत प्रसिद्धतरस्य पाण्ड्यस्याकीर्तनं, तत्रैव बाह्लीकभिषगुल्लेखे (पृ. २६) सत्यपि यवनरोमकादिभिषजामनुल्लेखनं, राजतैलप्राशस्त्यबोधने (भोजनकल्पे) इक्ष्वाकुसुबाहुसगरनहुषदिलीपभरतगयपर्यन्तानामेव प्राचीननृपाणामुपादानं, रसधातुरत्नौषधानां

---

'चैत्यमायतनं तुल्ये' इत्यमरः।
चतुष्पथाश्चैत्यवृक्षः समाजाः प्रेक्षणानि च। (मनुस्मृतौ ९-२६४)।
अहङ्कारस्तमो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत्। (भागवतपुराणे ३-२३-६०)।
१. यो वै युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः (मनुस्मृतिः)।
२. R. G. Bhandarker Commemoration Volume P. 65
३. आदिपर्वणि १७५ अध्याये, एवमादिस्थलेषु।