काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ३७

प्रायः काप्यव्यवहरणं, समुदायकारणोल्लेखे (पृ. ६७) अष्टभूतप्रकृतीन् षोडशविकारांश्च निर्दिश्य प्राचीनसांख्यदर्शनस्यैवोपजीवनं, बौद्धानां जैनानां तदीयाध्यात्मवादस्याप्यनुपादानं, ‘दीप्ताग्नयो घस्मराः स्नेहनित्याः’ (पृ. २०) ‘क्षीरं सात्म्यं क्षीरमाहुः पवित्रम्’ (भोजनकल्पे) इत्यादिदैविकच्छायछन्दःपद्योप्रदर्शनमित्यादीनि बहुशः प्रत्नभावसाधनान्युपलभ्यमानानि अस्य वृद्धजीवकीयतन्त्रस्य बहुप्राचीनतामवगमयन्ति । हेमाद्यादौ पुराणवचनैरारोग्यशालानिर्माणविधाने सत्यपि आधुनिकशोधकाहृदयदार्थ्याय शिलालेखदेशान्तरीयमतान्तरीयलेखादीन् संवादकानपेक्षन्ते इति तदनुसारिण्या सप्रमाणैतिहासिकदृष्ट्याऽऽलोचने २३०० वर्षपूर्वमशोकस्य सर्वसाधारणचिकित्सालयोद्घाटनसुयशोलाभस्य दर्शनिन, कौटिलियेऽपि दुर्गनिवेशने भैषज्यगृहविन्यासस्योल्लेखेन, चरकादिषु रसायनशालानिर्देशे सत्यपि सर्वसाधारणाय आरोग्यशालाया अनिर्देशेन, अत्रकल्पोल्लेखेऽपि रसायन- शालायास्तादृशचिकित्सालयादेश्च निर्माणस्यानुल्लेखनं, प्रत्युत (पृ. ५९) रोगिगृहमुपगम्य भिषग्भिर्भैषज्यस्य विधानस्य प्रक्रियोपदेशदर्शनमप्यस्य ग्रन्थस्य प्रत्नतरसमयनिबन्धनमवबोधयति । कश्यपेन सह प्रश्नप्रतिवचनभावेन निर्देशनमपि वृद्धजीवकस्य प्राचीनमेव समयं प्रत्याययति । काश्यपीयमहासंहितां संक्षिप्य वृद्धजीवकेनास्य तन्त्रस्य प्रणयनोल्लेखेन काश्यपीयसंहिताकालस्तु सुतरां ततोऽपि प्राचीन एव ।।

किन्तु श्रमणशब्दस्य ब्राह्मणादिग्रन्थेषूपलम्भवद्ग्रन्थिशब्दस्योपनिषदादिषूपलम्भेऽपि निर्ग्रन्थशब्दस्य तापसविशेषादिबोधकतया भागवतपुराणवर्जं वैदिकग्रन्थेषु महाभारतादिप्राचीनग्रन्थेषु च स्पष्टतया नोपलम्भोऽस्ति । पश्चाद्भवैर्नागार्जुनादिभिरुपायहृदये ललितविस्तरे च जैनावबोधकतयैवायं निर्ग्रन्थशब्दोव्यवहृतोऽस्ति । आस्तिकदार्शनिकैर्वाचस्प१त्यादिभिरपि वेदबाह्यदार्शनिकश्रेण्यामिमे निर्दिष्टा दृश्यन्ते । निर्ग्रन्थसम्प्रदायोजैनसम्प्रदाय एवेति आधुनिकविदुषामपि धारणाऽस्ति । अस्यां संहितायां दृश्यमानौ जैनसम्प्रदायस्यासाधारणावुत्सर्षिपण्यवसर्षिपणीशब्दावप्येतस्य सहयोगेनोपोद्वलनाय पुरो भवतः । ततश्च महावीरादपि पूर्वेषां तीर्थङ्कराणां समयतो न चेत्, अस्मिन् सम्प्रदाये प्रधानाचार्यभावमापन्नस्य महावीरस्य सन्निकृष्टात्समयत एषां शब्दविशेषाणां लोके प्रसिद्ध्या तादात्विकोऽयं सम्प्रदायान्तरशब्दविशेषानुप्रवेशोऽस्मिंस्तन्त्रे इति वक्तव्यमेव । शकहूणपल्हवखशयवन- कम्बोजादिशब्दविशेषाणां सहभावोबुद्धसमयादर्वाग्भावमवगमयतीत्यर्वाचीनविवेचकानां धारणाऽप्यस्ति । तथा च महावीरोत्तरमेवास्य ग्रन्थस्योदय इति शङ्कास्थानमत्रोदेति । परमनिश्चितसमयानां कतिपयशब्दविशेषाणामनुप्रवेशदर्शनमात्रेण ग्रन्थस्य कालोऽवधारयितुं न शक्यते । तत्रापि पश्चात्प्रतिसंस्कृतत्वेन स्पष्टमुक्तेषु ग्रन्थेषु गर्भगतान संन्दिग्धान् कियतः । शब्दविशेषानुपादायैव समुच्चितस्य ग्रन्थस्य कालावधारणं तु साहसमेव । विवेचकानां पूर्वतर्कावधारिताअपि कति विषयाः समयवशेन बलवत्तरतर्कान्तरोदये विपरिवृत्ता दृश्यन्ते । उक्तञ्चाभियुक्तैः ‘तर्काप्रतिष्ठा’नात्’ इति ।। प्राचीनत्वावबोधाय जागरूकणि पूर्वोक्तलक्षणानि क्षणमपसार्य अर्वाचीनविवेककधारणाया अवलम्बनेऽपि कालवशाद्विलुप्तस्य तन्त्रस्य वात्स्येन यक्षादधिगत्य पश्चात् संस्करणस्यात्रैव संहिताकल्पाध्याये स्वमुखोल्लेखेन, अस्मिन् रेवतीकल्पाध्याये दृश्यमाना निर्ग्रन्थादयो न केवलमत्रैव, पूर्वत्र दृश्यमाना उत्सर्पिण्यादयोऽपि पश्चाद्भवत्वसंशयकाः शब्दविशेषा विषयविशेषाश्च जीवकीयतन्त्रसिद्धिमनु संस्करणावसरे वात्स्यलेखनीत: प्रविष्टाअपि भवितुं सम्भवन्ति । चरकसंहितायां सुश्रुतपूर्वभागे च परतन्त्रीयस्य बालग्रहविषयस्याभावेऽपि सुश्रुतस्योत्तरतन्त्रे शालाक्यकौमारभृत्यादिप्रस्थानान्तरीयविषयाणामपि संगृहीततया तत्र २७ तः ३८ पर्यन्ताध्यायेषु कौमारभृत्यविषयनिर्देशे मूले आचार्यनामानुल्लेखेऽपि पार्वतकजीवकबन्धकप्रभृतिभिरिति विवरणकर्तुर्लेखेन कश्यपजीवकादीनां कौमारभृत्यतन्त्रादेवैतद्विषयोपग्रहणं बहुशः सम्भवति सुश्रुतीये बालतन्त्रप्रकरणे (उ. तं. अ. २७) निर्दिष्टाः स्कन्दरेवतीशीतपूतना शकुनीमुखमण्डिकानैगमेषादयो ये स्त्रीरूपाः पुंरूपाश्च बालग्रहास्तत्संवादिन एव ग्रहा अत्र वृद्धजीवकीये चिकित्सितस्थानीयबालग्रहाध्याये दृश्यन्ते । रेवतीकल्पाध्याये रेवत्याः प्रभेदरूपेण जातहारिणीनां ये विशेषास्तेषां प्रतिफलनं

---

१. सांख्यतत्त्वकौमुद्याम्—शाक्यभिक्षुनिर्ग्रन्थकसंसारमोचकादीनामागमाभासाः परिहृता भवन्ति । २. शारीरकसूत्रे ।