काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

३८ | काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

सुश्रुतोत्तरतन्त्रे न दृश्यते। द्वयोरध्याययोर्विषयाणां समकाललिखितत्वे जातहारिणीविषयाणामपि न्यूनाधिकतया सुश्रुतोत्तरतन्त्रे प्रतिफलनेन भवितव्यम्। रेवतीग्रहस्कन्दादीनां चिकित्सितस्थानीयबालग्रहाध्याये निरूपणे उपजातेऽपि पुनः रेवतीकल्पाध्याये रेवतीविकासरूपाणां बहुविधानां जातहारिणीनां पूर्वापरग्रन्थलेखापेक्षयाऽतिविकसितप्रक्रियया निरूपणदर्शनेन सोऽयं रेवतीकल्पाध्याये विकसितो लेखः कश्यपजीवकसमयादनु वात्स्यसमये उपजातः किमु इति बहुशः सम्भाव्यते। अविभागेन प्रतिसंस्कारे ईदृशान्येव संशयावहानि फलानि फलन्तीत्यग्रे वक्ष्यते। संहिताकल्पाध्यायपूर्त्तौ संश्लिष्टस्य वात्सीयत्वेनाभ्युपगतस्य खिलभागस्य देशसात्म्याध्याये खिलात्पूर्ववर्तिनि, भोजनकल्पाध्यायेऽपि सात्म्यसम्बन्धमुपादाय बहवः प्राचीनदेशाः कीर्तिताः सन्ति। भोजनकल्पाध्यायीयलेखे कुरुक्षेत्रमुपक्रम्य चतुर्दिग्गतेषु बहुदेशेषूल्लिखितेषु सिन्धुसौवीरादयः पाश्चात्याः, काश्मीरचीनादय उदीच्याः, काशीपुण्ड्राङ्गवङ्गादयः पौरस्त्याः सामान्यदेशाः, दक्षिणतः कलिङ्गपट्टननामधेया एव देशा निर्दिष्टाः सन्ति। रामायणसमये दाक्षिणात्यनगराणां विशेषतोऽनुपलम्भवदत्रापि कलिङ्गपट्टनयोर्नर्मदापर्यन्तमेव च निर्देशोऽस्ति। खिलभागीयदेशसात्म्याध्याये तु त्रुटिततया उपलब्धे पूर्वदक्षिणदेशनिर्देशेऽन्येषां प्राचीनदेशविशेषाणामुल्लेखे सत्यपि चिरिपाली-चीर-चोर-पुलिन्दद्रविडादयो दूरगता अपि दाक्षिणात्यदेशाः, पूर्वतोऽपि कुमारवर्तनिकटवर्षादयो विशेषदेशा इति विकसितप्रक्रियया निर्देशोदृश्यते। अशोकशिलालेखे प्राचीनसाहित्यान्तरेष्वप्युपलभ्यमानतया एते देशा अपि प्राचीना एवेत्यत्र दिग्दर्शनं पश्चाद्विधास्यते। तथाऽप्युभयतो देशनिर्देशस्य तुलनयाऽनुसन्धाने वृद्धजीवकीयपूर्वभागसमयस्य वात्सीयखिलभागसमयस्य च बहन्तरालं स्पष्टीभवति। खिलभागीयदेशसात्म्याध्याये मगधासु महाराष्ट्रमिति चोल्लेखोऽस्ति। वेदेऽपि मगधोल्लेखेन, जरासन्धसमयेऽपि मगधराज्यस्य निर्देशेन, पुरातत्त्वान्वेषिभिरद्यत्वे राजगृहे तत्स्थानोपलम्भेन चात्र निर्दिष्टं मगधराज्यं प्राचीनतरमप्यवबोद्धुं शक्यते, तथाऽपि पूर्वभागे देशोद्देशे नाम्नाऽप्यनुल्लिखितस्य मगधस्योत्तरत्र महाराष्ट्रतयोल्लेखेन, पाण्ड्यदेशस्य पाटलिपुत्रस्याप्यनुल्लेखेन, बौद्धग्रन्थे प्रसिद्धदानायासयक्षात् स्वपूर्वपुरुषतन्त्रलाभोल्लेखेन च बुद्धमहावीरोत्तरं नन्दचन्द्रगुप्तादिसमये वोपजाते मगधस्य महाराष्ट्रप्रतिष्ठाकाले वात्स्यस्य समुद्भवः सम्भाव्यते। तेन तदीयसंस्कारेऽनुप्रविष्टैः किमु एभिः शब्दविशेषैः सन्देह आपादित इत्यत्र दृष्टिः प्रवणीभवति॥

नावनीतकदृढल्लाणादिलेखतः कौमारभृत्यभिषजो जीवकनाम्न उपलम्भेन, महावग्गादिबौद्धग्रन्थेषु कौमारभृत्यशब्देन विशेषितस्य प्रसिद्धवैद्यस्य जीवकाभिधानस्येतिवृत्तलाभेन च उभयोर्वैद्यकवैदुष्यं, नामसाम्यं, कौमारभृत्यशब्दोल्लेखं च सामान्यत उपादाय बौद्धग्रन्थोक्तो जीवक एव कौमारभृत्याचार्यो जीवक इति केषाञ्चिद्विदुषां मतं दृश्यते। यावदिदं वृद्धजीवकीयं तन्त्रं नोपलब्धमासीत्तावत् कौमारभृत्यभिषजोवृद्धजीवकस्य परिच्छेदकानां साधनानाममितोऽनुपलब्धिः, बौद्धग्रन्थेषु बहुशो जीवकस्य सिद्धिश्चेति दग्धाश्वरथन्यायदृशा उभयोरैक्यमभिमनुं समुचितमेवासीत्, एतत्तातकर्तुर्जीवकस्य बौद्धग्रन्थनिर्दिष्टस्य जीवकस्य च तादात्म्ये एतत्तन्त्राचार्यो वृद्धजीवको बुद्धसामयिक इति निश्चयतया पूर्वोपदर्शितानाममुत्सर्पिण्यादिशब्दानामनुवेधस्यापि समन्वयेन संशयोत्पत्तिस्थानं न दृश्यते च। परमिदानीमेतदीयस्यैतत्तन्त्रस्योपलब्ध्या ततो बहुभिरंशैर्वृद्धजीवकीयपरिचयविशेषस्यावगमे पूर्वोक्तदिशा पितृभेदः, देशविभेदः, गुरुविभेदः, सविशेषणनिर्विशेषणनामभेदः, धार्मिकपथविभेदश्चैवमादयो बहवो विसंवादा उपलभ्यन्ते। बौद्धग्रन्थोक्तजीवकस्य कौमारभृत्यत्वे कुमारेण पालितत्वं निदानतया महावग्गे उल्लिख्यते, न तु कौमारभृत्यप्रस्थानाचार्यत्वम्। तथा प्रसिद्धस्य महावैद्यस्य कौमारभृत्यविद्याऽपि चेतसि चकास्तु नाम, किन्तु बहुषु बौद्धग्रन्थेषु तदीयेतिवृत्तानां चिकित्सनादीनां च सविस्तरसुपवर्णने सत्यपि किमिति नाम कौमारभृत्यवित्त्वं तद्विषयकैतादृशप्रौढतन्त्रस्य निर्मातृत्वं च लेशतोऽपि न सूचितं स्यात्। एतत्तन्त्रस्यान्तरङ्गदृशा विचारणेऽपि विसंवादकमेवोपलभ्यते। तूङ्ग्हाङ्गतहार्नलोपलब्धप्राचीनग्रन्थलेखतो बुद्धेन स्वसामयिकजीवकाय भेषज्यविषयस्य उपदेशनं दृश्यते। स एवायं वृद्धजीवको यद्यभविष्यत्तदा तन्त्राभ्यन्तरे तत्र तत्र धन्वन्तर्यादीनामिव बाल्हिकभिषजः काङ्कायनस्य वैदेशिकम्लेच्छभिषगादीनामपि नामानि भेषज्यविषयविशेषांश्चानुदर्शयन्नसौ स्वोपदेशकं भगवन्तं बुद्धं, तदीयोपदेशलब्धौषधविशेषान्, प्रसङ्गतस्तदीयाध्यात्मिकविषयं वा कथं लेशतोऽपि नासूचयिष्यत्। न चात्र बौद्धी च्छाया लेशतोऽप्युपलभ्यते। महावग्गादिलेखतस्तदीयजीवकस्य