काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ३९

शल्यतन्त्रेऽपि विशेषणनिष्णातत्वं कृतहस्तत्वं च प्रतीयते। अस्मिंस्तन्त्रे तु शल्यतन्त्रीयविषयस्य परतन्त्रीयत्वेन तटस्थतया निर्देशोऽस्ति। तदेवं बौद्धग्रन्थोक्तान्मागाधादभयपुत्राद् भुजिष्यागर्भसम्भवाज्जीवकाद्विभिन्नः प्राचीनः कनखलप्रान्तीय ऋचीकपुत्रः कश्यपशिष्यो महर्षिभिरादृतः कौमारभृत्याचार्य एतत्तन्त्रकर्ता वृद्धजीवको दृश्यत इत्यलम्।

---

प्रसङ्गस्मृतानि आचार्यान्तराणि

तदेवं कश्यपेनोपदिष्टाम् प्राथमिकीं संहितां महानिबन्धस्वरूपामधिगत्य वृद्धजीवकस्तदीयं विस्तृतांशं संक्षिप्य संक्षिप्तरूपान्तरं व्यदधात्, तदेव समयान्तरेण वात्स्यः प्रतिसंस्कृत्य प्रकाशयामासेति संहिताकल्पाध्यायनिर्देशेन यथाऽऽत्रेयेण प्रथमोपदिष्टां संहितामन्तर्भाव्य अग्निवेशस्तन्त्ररूपतामानिनाय, तदेव तन्त्रं चरकेण पुनः संस्कृत्य वर्तमानरूपेण प्रकाशितं; यथा वा दिवोदासरूपेण धन्वन्तरिणा प्रथमोपदिष्टां संहितामन्तर्भाव्य सुश्रुतः संहितारूपेण निबबन्ध, तामेव नागार्जुनत्वेन संभावितोऽन्यो वा कश्चन प्रतिसंस्कर्ता संस्कृत्य वर्तमानरूपेण प्रकाशयामास; तथैव कश्यपेनोपदिष्टा मूलभूता महासंहिता वृद्धजीवकेन संक्षिप्य तन्त्ररूपतामवापिता समयान्तरेण वात्स्येन प्रतिसंस्कृत्य प्रकाशिता वर्तमानरूपेणास्मद्दृष्टिपथमुपगतेतीदानीं मूलसंहितानां तद्रूपान्तरभूततन्त्राणां च पृथगनुपलम्भेनोपलभ्यमानग्रन्थात्मना वर्तमाना चरकसंहितैवाग्निवेशतन्त्रमात्रेयसंहिता च, वर्तमाना प्रतिसंस्कृतसुश्रुतसंहितैव मूलसुश्रुतसंहिता धन्वन्तरिसंहिता च, वर्तमाना वात्स्यसंस्कृतसंहितैव वृद्धजीवकीयतन्त्रं मूलकाश्यपसंहिता च भवन्ती एकाऽपि ग्रन्थत्रयात्मनाऽस्माकं पुरो भवति। उपलभ्यमानेष्वेषु प्राचीनग्रन्थेषु प्रतिसंस्कर्तॄणां चरकस्य नागार्जुनादेरनिश्चितस्य वात्स्यस्य च कक्षा तृतीया, तत उपरि तन्त्रकर्तॄणामग्निवेशस्य सुश्रुतस्य वृद्धजीवकस्य च कक्षा द्वितीया, ततोऽप्युपरि मूलसंहिताकर्तॄणामात्रेयस्य दिवोदासरूपतामापन्नस्य धन्वन्तरेर्मरीचिकश्यपस्य च कक्षा प्रथमेत्यात्रेयधन्वन्तरिकश्यपा एषु प्रस्थानेषु प्राचीनतमा मूलाचार्याः॥

प्राचीनतमत्वेन दृष्टानानेषामात्रेयधन्वन्तरिकश्यपानांमूलाचार्याणां यथास्वं समयविशेषनिर्धारणस्य दुष्करत्वेऽपि किDataType... किंरूपमेषां पौर्वापर्यं, सहभावो वा कयोश्चित्, यैरात्रेयाग्निवेशचरक-धन्वन्तरिदिवोदाससुश्रुत-कश्यपवृद्धजीवकवात्स्यादिभिरन्यैरपि पूर्वाचार्यैरितद्विज्ञानं प्रतिष्ठामवापितं, तेषां कदोद्भवइति निश्चितं समयं प्रदर्शयितुं न कोऽपि धारावाहिक ऐतिहासिकलेखोऽस्माकमवलम्बनायेति तत्परिच्छेदाय प्रवर्त्तनं दुःसाहसमिव। तथाऽपि कियन्तमवधिं यावदेते उपर्यरूढुं प्रभवन्ति, कियतो वाऽवधेरधोऽवतरितुमृते प्रतिरुध्यन्ते, तथाविधविचारसाधनानां केषाञ्चिदुपलम्भेनापि कश्चनास्फुटोऽपि समयोऽवगम्येत; येनैषामेकस्यापरेण साकं स्वीयसमविषयरङ्गभूमाववतीर्णानां पर्यालोचने कश्यपस्य जीवकस्य वात्स्यस्यापिसमयावधारणे कोऽप्यालोकः प्रदीयेतेति तत्र तत्र विवेचकानां विदुषामभिप्रायैः सह स्वस्य हृदये प्रतिभातमपि निदर्शयितु किमपीहोपन्यस्यते—

धन्वन्तरिदिवोदासश्च

सुश्रुतसंहितायां धन्वन्तरिरूपेण काशिराजेन दिवोदासेन सुश्रुतस्योपदेशनं निर्दिष्टमस्ति। धन्वन्तरेर्दिवोदासस्य परिचयाय पर्यालोचने वेदेषु वैद्याचार्यस्य धन्वन्तरेरुल्लेखो न दृश्यते। ऋङ्मन्त्रेषु यत्र वैद्यकविषया दृश्यन्ते तत्र विशेषतोदेवभिषजोरश्विनोरेव भिषग्भावेनोपवर्णनं लभ्यते। ऋग्वेद प्रथममण्डलादिषु बहुषु स्थानेषु दिवोदासनाम्नो नृपस्योल्लेखोऽस्ति। वैदिके तदुपवर्णने ‘अतिथिग्वः शम्बरशत्रुः सुदासपिता' इत्यादयो विशेषाः शौर्यवीर्यकर्माणि चोपलभ्यन्ते। काठकसंहितायामपि, मन्त्रभागे ब्रध्नश्चदिवोदासस्योल्लेखोऽस्ति। अस्य वैदिकदिवोदासस्य काश्या राजत्वं धन्वन्तरिणा सह सम्बन्धश्च न ततः प्रतीयते। तेनास्य ऋग्वेदोल्लिखितस्य काठकोल्लिखितस्य च दिवोदासस्य अतिप्राचीनः कालः, न वाऽयं वैद्याचार्यः॥

---

४ का.सं.