काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

४०	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

पौराणिकेतहासेष्वप्यनेके दिवोदासनामान उपलभ्यन्ते । तेषु ^१हरिवंशे २९ अध्याये काशस्य वंशे धन्वन्तरेर्दिवोदासस्य च काशिराजत्वेनोपलम्भोऽस्ति । तद्वंशानुक्रमश्चेत्थम्—

$$\begin{gathered} \text{काशः} \ | \ \text{दीर्घतपाः} \ | \ \text{धन्वः} \ | \ \text{धन्वन्तरिः} \ | \ \text{केतुमान्} \ | \ \text{भीमरथः (भीमसेनः)} \ | \ \text{दिवोदासः} \ | \ \text{प्रतर्दनः} \ | \ \text{वत्सः} \ | \ \text{अलर्कः} \end{gathered}$$

अत्र काशपौत्रो धन्वनामा नृपः समुद्रमथनोत्पन्नस्याब्जनाम्नोदेवस्याराधनेन धन्वन्तरिनामानमब्जावताररूपं पुत्रमवाप । स धन्वन्तरिर्भरद्वाजादायुर्वेदविद्योपदेशमादाय तद्विज्ञानमष्टधा व्यस्य शिष्येभ्य उपादिशत् । अस्य प्रपौत्रो दिवोदासो वारणं^२सीं नगरीं निवेशयामास । दिवोदासस्य पुत्रः प्रतर्दनोऽभवत् । दिवोदाससमये शून्यां वाराणसीं प्रतर्दनस्य पौत्रोऽलर्को नाम काशिराजः पुनर्निवेशयामासेति हरिवंशलेखादवगम्यते । हरिवंशलेखे शून्याया वाराणस्या दिवोदासेन स्थापनस्योल्लेखेन वाराणस्यास्ततः पूर्वमपि सत्त्वागमेऽपि महाभा^३रतानुशासनपर्वलेखाद्दिवोदासेनैव वाराणस्या निर्माणमवगम्यते ।।

महाभारतेऽपि चतुर्षु स्था^४नेषु दिवोदासस्य नामास्ति । महाभारतलेखादपि दिवोदासस्य ^५काशीपतित्वं, वाराणसीप्रतिष्ठापकत्वं, हैहयेभ्यः पराजये भरद्वाजशरणगमनं, तद्विहितपुत्रेष्ट्या प्रतर्दननामकवीरपुत्रोत्पादनमित्यादय एतत्संवादिनएव विषया दृश्यन्ते । तत्र दिवोदासस्य पूर्वपुरुषेषु अन्तरान्तरागतानि व्यक्त्यन्तराणि अन्तर्निधाय प्रसिद्धतया दृष्टानां हर्यश्वादीनामेव नामोल्लेखः प्रतीयते । अग्निपुराणे (अ. २७८) गरुडपुराणेऽपि (अ. १३९, श्लो. ८-११) वैद्यस्य धन्वन्तरेर्वंशे चतुर्थो दिवोदासः कीर्तितोऽस्ति ।।

---

१. हरिवंशस्य वाराणस्यां गोविन्दचन्द्रविजयराज्ये १२०१ संवत्सरे लिखितं प्राचीनं ताडपत्रपुस्तकमस्मत्संग्रहालयेऽस्ति, तदीयपाठसंवादेऽप्ययमेव वंशानुक्रम आयाति ।
२. तेन वारणरनामकः कश्चन वाराणसीं निर्ममे इति प्रवादो निर्मूलः । (हिन्दीविश्वकोशे काशी-शब्दे)
३. सौदेवस्त्वथ काशीशो दिवोदासोऽभ्यषिच्यत । दिवोदासस्तु विज्ञाय वीर्यं तेषां यतात्मनाम् ।। वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्रशासनात् । अनुशासन अ. २९ ।
४. उद्योगपर्वणि अ. ११७, अनुशासनिके दानधर्मप्रकरणे अ. २९, राजधर्मप्रकरणे अ. ९६, आदिपर्वणि च ।
५. महाबलो महावीर्यः काशीनामीश्वरः प्रभुः । दिवोदास इति ख्यातो भौमसेनिनराधिपः ।। (उद्योगे अ. ११७)