काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः | ४१

म$^१$हाभारते समुद्रमथनोपाख्याने धन्वन्तरेर्देवस्याविर्भावोल्लेखाऽस्ति। पुराणादिष्वपि धन्वन्तरेर्निर्देश उपलभ्यते। आ$^२$ग्नेयपुराणे समुद्रादुत्पन्नस्य धन्वन्तरेरायुर्वेदप्रदर्शकत्वेनापि निर्देशोऽस्ति। परं वेदे धन्वन्तरेरुल्लेखानुपलम्भेन, हरिवंशे समुद्रमथनादाविर्भूतस्याब्जदेवस्य धन्वन्नृपपुत्रतयाऽवतरणे यौगिकेन धन्वन्तरिनाम्ना व्यवहारस्य दर्शनेन चोभयोः सङ्गमनेऽब्जस्यैव धन्वन्तरिभावेन द्वयोरभेदमनुसन्धाय समुद्रादुत्पत्तेः प्रसङ्गे देवस्याब्जस्यापि भाविना धन्वन्तरिनाम्ना क्वचन व्यवहारः कृतः किमु इति प्रतिभाति। येन वैद्याचार्यस्य दिवोदासपूर्वपुरुषस्य धन्वन्तरेरब्जदेवरूपतया लौकिकैस्तार्किकैश्च देवभावेन व्यवहारणमपि युज्यते॥

अस्मिन्दिवोदासे भरद्वाजसम्बन्धस्य, वाराणसीनिवेशवस्य, पुत्रस्य प्रतर्दननाम्नश्च संवादेन हरिवंशोक्तस्य भारतोक्तस्य चैक्यमवगन्तुं शक्यते। कौषीतकि (साङ्ख्यायन) $^३$ब्राह्मणे कौषीतकिब्रा$^४$ह्मणोपनिषद्वपि दैवोदासः प्रतर्दन इति शब्दानिर्देशेन दिवोदासपुत्रस्य प्रतर्दनस्य ब्रह्मविद्यालब्धेराख्यायिका दृश्यते। काठकसंहिता$^५$यामपि ब्राह्मणांशे आरुणिसमकालिकस्य भैमसनेर्दिवोदासस्योल्लेख उपलभ्यते॥

एवं दर्शनेन काशनृपतिसन्ततिरूपाः सर्वेऽप्यमी काशनृपेण प्रतिष्ठापिततया किल काशिनाम्ना प्रसिद्धस्य देशस्य नृपतितया काशिराजशब्देन कीर्तिताः, धन्वन्नृपस्य पुत्रतया तदात्मजस्य धन्वन्तरिनाम्ना व्यवहारः, आत्रेयादीनामिव पूर्वाचार्यार्द्धरद्वाजादेव धन्वन्तरेरपि आयुर्वेदविद्यालाभो हरिवंशलेखात्प्रतीयते। महाभारतहरिवंशादिलेखे धन्वन्तरेः प्रपौत्रस्य दिवोदासस्य काशिराजस्य वैद्यविद्याचार्यत्वाकीर्त्तनेऽपि सुश्रुते काशीराजस्य दिवोदासस्य सुश्रुताद्युपदेष्टृत्वोल्लेखसंवादेन च वैद्याचार्यस्य धन्वन्तरेः सन्कृष्टचतुर्थसन्ततित्वेन पूर्वपुरुषविद्यासमादरणेन दिवोदासस्यापि वैद्यविद्याचार्यभावः सुसङ्गत एव। धन्वन्तरेः सन्कृष्टसन्ततित्वेन, तदीयसंप्रदायप्रकाशकत्वेन धन्वन्तरिस्थानापन्नतया धन्वन्तरेरवताररूपत्वेन संमान्य सुश्रुतसंहितायां “धन्वन्तरिं दिवोदासं सुश्रुतप्रभृतय ऊचुः” (सू. अ. १) इति द्वयोरौपचारिकॊऽभेदव्यवहारो न खल्वनुचितः। आयुर्वेदाचार्यत्वेनावगतस्य धन्वन्तरेः प्रपौत्रो दिवोदासः, सुश्रुते चायुर्वेदोपदेष्टा धन्वन्वर्त्यवतारूपो दिवोदास इत्युभयोः सङ्गमनेन धन्वन्तरेरायुर्वेदीयसम्प्रदायः शिष्यपरम्परायामिव स्वसन्ततौ दिवोदासेऽपि अनुवृत्तः स्पष्टं प्रतीयते। मत्सकाशस्थताड$^६$पत्रये सुश्रुतसंहितापुस्तके सर्वादौ 'इत्युवाच भगवान् धन्वन्तरिः' इति वाक्यं नास्ति। धन्वन्तरिदिवोदाससकाशे सुश्रुतादीनामुपगमोल्लेखात् पूर्वं तादृशवाक्यस्य सत्त्वमपि नोचितं दृश्यते॥

पूर्वोद्दिष्टे हरिवंशलेखे कलियुगे दिवोदासेन वाराणस्याः प्रतिष्ठापनोक्त्या धन्वन्तरेस्तत्प्रपौत्रस्य दिवोदासस्य च समयः कलियुगीनः प्रतीयते। कतमश्च सः कलियुगसमय इति ततः परिच्छेतुं न शक्यते॥

काशीयुवराजस्य ब्रह्मदत्तस्य तक्षशिलायामायुर्वेदाध्ययनायोपगमनं जातकग्रन्थे, काशिराजपदमधितिष्ठता ब्रह्मदत्तेन सह जीवकस्य समागमवृत्तं महावग्गे उपलभ्यते। महावग्गे काशीशब्दोष्यस्ति, परं वाराणसीशब्दो बाहुल्येन प्रयुज्यते। बुद्धेनापि वाराणसीशब्दिते प्रदेशे धर्मचक्रस्य प्रवर्तनमुल्लिख्यते। जातकग्रन्थेष्वपि बहुशो वाराणसीशब्दः समायाति। पाणिनिना देशवाचकः काशीशब्दः सूत्रे$^७$ स्पष्टं निर्दिष्टः। नगरवाचको वाराणसीशब्दो नद्या$^८$दिगणे प्रवेशितो दृश्यते।

---

१. धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत। श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति॥ (आदिपर्वणि अ. १६)
२. ततो धन्वन्तरिर्विष्णुरायुर्वेदप्रदर्शकः। बिभ्रत्कमण्डलुं पूर्णममृतेन समुत्थितः॥ (अग्निपुराणे ३ अ.)
३. अथ ह स्माह दैवोदासः प्रतर्दनो नैमिषीयाणां सत्रमुपगम्योपास्य ..... विचिकित्सां पप्रच्छ। (कौषीतकिब्राह्मणे २६-५)
४. प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोप जगाम। (कौषीतक्युपनिषदि ३-१)
५. दिवोदासो भैमसेनिरारुणिमुवाच (काठकसंहिता ७-१-८)।
६. अस्मिन् पुस्तके बहवः पाठभेदा दृश्यन्ते। तत्संहितान्ते सौश्रुतो निघण्टुरप्यस्ति। एतत् पुस्तकपाठसंवादेन सह सुश्रुतसंहितायाः संस्करणान्तरमिदानीं श्रीमदाप्ततमयादवजीमहाभागैः प्रकाश्यते॥
७. काश्यादिभ्यष्ठञ्जिठौ ४/२/११६।
८. नद्यादिभ्यो ढक् ४/२/९७ वाराणसेयः।