काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

४२ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

भाष्यकृताऽपि वाराणसेय इत्युदाहरणं बहुशः प्रदत्तमस्ति। जाबालोपनिषदादिषु वाराणसीशब्दस्याप्युपलम्भेऽपि ब्राह्मणग्रन्थेषु प्राचीनोपनिषत्सु काशीशब्दस्योपलम्भसत्त्वेऽपि, वाराणसीशब्दस्यानुपलम्भेन देशविशेषवाचकः काशीशब्दः पुराकालात् प्रचलितः, नगरीविशेषवाचको वाराणसीशब्दस्तु प्राचीनोपनिषत्समयादनन्तरमेव प्रसिद्धिमुपगत इत्युपगम्यते। पुराणादिषु काशीवाराणसीशब्दावुभावेवोपलभ्येते। इतिहासपर्यालोचने बुद्धसमयादनु कदाचित्कोशलनृपतिभिः, कदाचिन्मागधैः शिशुनागैः, तदनु मौर्यशुङ्गगुप्तनृपतिभिः, हर्षवर्धनेनापि वाराणस्या विजयस्येतिहासा उपलभ्यन्ते। तत्तदीयनृपाणामितिवृत्तानुसन्धाने धन्वन्तरिदिवोदासप्रतर्दनानां नामान्यर्वाक्समये नोपलभ्यन्ते। प्रत्युत वार्तिककृतो ‘दिवश्च दासे’ इति दिवोदाससाधनस्य महाभाष्यकृतो ‘दिवोदासाय ^१गायते’ इति निदर्शनस्य दर्शनेन, कौषीतकिब्राह्मणे तदुपनिषदि ऋक्सर्वानुक्रम^२सूत्रेऽपि दैवोदासः प्रतर्दनस्य, काठकसंहिताया ब्राह्मणभागवाक्ये भौमसेनेर्दिवोदासस्योल्लेखेन, एतत्संवादिनोः महाभारतहरिवंशयोः वैद्यविद्याचार्यधन्वन्तरिप्रपौत्रस्य वाराणसीनिवेशकस्य प्रतर्दनपितुरलर्कप्रपितामहस्य दिवोदासस्य कलियुगीनस्योपलम्भेन च दिवोदासस्य समयः कलियुगे ऐतरेयब्राह्मणकाले काठकब्राह्मणस्य कौषीतकिब्राह्मणस्य तदुपनिषदश्च समयेन सन्निकृष्टः किञ्चित्पूर्वतनो वा इत्यायाति॥

कौषीतकिब्राह्मणस्य समयविचारे श्वेतकेतोरारुणेर्नाम्नः कथान्तराणां च संवादेन कौषीतक्युपनिषदो बृहदारण्यकस्य च समः समय इति पाश्चात्यविदुषा वेबरम^३हाशयेन निर्दिष्टमस्ति। श्रीयुत विन्ट^४रनिजविदुषोऽप्यत्र समान एवाभिप्रायः। तेन कौषीतकिब्राह्मणमैतरेयब्राह्मणात् पश्चात्तनमङ्गीक्रियते। श्रीयुत चिन्तामणिवैद्य^५महाशयस्तु ऐतरेयब्राह्मणे (७-११) कौषीतकिब्राह्मणवाक्योद्धारो दृश्यते, वेबरमहोदयेन विनैव साधनं तस्य तत्र प्रक्षिप्तत्वमुच्यते; तेनैतरेयब्राह्मणात् पूर्वतनं कौषीतकिब्राह्मणं B C. 2500 सामयिकमिति साधयति। एस. बी. दीक्षितम^६हाशयो ज्यौतिषगणनाधारेण B. C. 2900-1850 एतदन्तरालं समयं कौषीतकिब्राह्मणस्य दर्शयति। कौषीतकिब्राह्मणस्य (१७-४) यास्कनिरुक्ते (१-९) उपादानात्, त्रिंशदध्यायात्मकस्य कौषीतकिब्राह्मणस्य “त्रिंशच्चत्वारिंशतो ब्राह्मणे संज्ञायां डण्” (५-१-६२) इति सूत्रे कौषीतकिपूर्वपुरुषस्य कुषीतकस्य “विकर्णकुषीतकात् काश्यपे” (४-१-१२४) इति सूत्रे पाणिनिना ग्रहणाच्च कौषीतकिब्राह्मणं पाणिनेर्यास्कादपि प्राचीनमिति श्रीयुतकीथ^७महाशयोऽपि वदति। पाणिनेः समयविचारे मञ्जुश्रीमूलकल्पाधारेण लिखिते इतिहासे जा^८यसवालमहोदयः B. C. 366-338 पाणिनेः समय इति, अन्ये केचन B. C. 400 इति वदन्ति। परं पाणिनीये वेदवेदाङ्गसंप्रदायप्रवर्तकर्षिदेशनगरग्रामनदनदीप्रभृत्युल्लेखसम्भृते गौतमबुद्धमहावीरसंप्रदायसम्बन्धिन एकस्यापि विषयस्यालाभेन श्रीयुतबुद्धमहावीराभ्यां प्राक् (B. C. 700-800) पाणिनिसमय इति बहून् समयानेतद्विषये निमज्य विचारं प्रकटीकुर्वतो गोल्डस्टूक^९रमहोदयस्य सिद्धान्तः। श्रीयुतबेल^१०वल्करमहाशयस्य श्रीयुतभा^११ण्डारकरमहाशय-स्याप्येवंप्रायोऽभिप्रायः। श्रीयुतचिन्ता^१२मणिविनायकैः B. C. 900 समयो निर्दिष्टोऽस्ति। एवं विभिन्नमतानां दर्शनेऽपि

---

१. 'गायति' इति काशिका।
२. प्रसेनानीश्रुतविंशतिर्दैवोदासः प्रतर्दनः। (कात्यायनीयऋक्सर्वानुक्रमण्यां सू. ५२)।
३. History of Indian Literature by Weber P. 52.
४. History of Indian Literature by Winternitz.
५. History of Sanskrit Literature C. V. Vaidya.
६. History of Indian Astronomy S. B. Dikshit.
७. Rigveda Brahmanas Translated by Keith P. 42.
८. An Imperial History of India, by K. P. Jayaswal P. 15.
९. Panini his Place in Sanskrit Literature by Goldstucker.
१०. Systems of Sanskrit Grammar, by S. K. Belvalkar.
११. History of the Deccan by Bhandarkar.
१२. History of Sanskrit Literature Vedic period by C. V. Vaidya p. 129.