काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

७२ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

द्वित्रिवारमेव अयोरजस्ताम्ररजसोरुपयोगोल्लेखोऽस्ति। काश्यपीये तच्छोधनभस्मीकरणादेरनिर्देशेऽपि भक्षणेऽप्युपयोगलेखेन शोध नादिकमभिप्रेतं स्यादित्यनुमीयते। एतावदन्तरेण धातूवादीनां पारदस्य चोपयोगो नात्र दृश्यते। नवाऽहिफेनादयोऽन्येवाऽर्वाचीना विषया दृश्यन्ते इति यथा यथा प्राक्तनत्वं तथा तथैषां पश्चाद्भवविषयाणां विरलताऽनुपादानं चेक्ष्यते॥

कुतः कदाऽस्योद्गम ? इति विचारे-रसायनविद्यायां प्रयुज्यमानः केमिस्ट्री (Chemistry) शब्दः-अलकेमी-विज्ञानमवबोधयति। केमिष्ट्रीशब्दो मिश्रदेशीयात् ‘क्यामी’ शब्दात्रिष्पन्नइति मिश्रदेशात् प्रादुर्भूता रसायनविद्या आरव्यदेशे ग्रीसदेशे च प्रसृत्य ततो युरोपदेशे प्रससारेति कस्यचिन्मतं वर्तते ॥

केचन-मिश्रदेशेतद्विद्यावाची ‘क्यामी’ शब्दो नोपलभ्यते। न वा तत्र रसायनविद्यायाः प्रागुद्भवैतिवृत्तं किमप्युपलभ्यते। केमिष्ट्रीशब्दो हि तृतीयशताब्दीभवादारब्यात् ‘किमाइ’ शब्दात्रिष्पन्नः। सोऽयं शब्द एल्लेमीशब्दार्थे सिनिसनामकेन विदुषास्वीयेऽभिधानग्रन्थे निर्दिश्यते। सेयं विद्या न वा मिश्रदेशे, न वा ग्रीसदेशे समुद्भूता। तथात्वे हेरोडोटस-डायोडोरस-प्लुचाट-प्लीनीप्रभृतिभिः प्राचीनैस्तदीयविद्वद्भिः किमिति तद्विषये किमपि नोल्लिख्येत। मिश्रदेशीयानां ग्रीसदेशीयानां च तृतीयचतुर्थशताब्दीपर्यन्तं रसायनविद्याया ज्ञानमेव नासीत्। एल्केमीविद्यायां पारदस्य प्रयोगः पश्चादेवोपलभ्यते। तेन पाश्चात्यदेशेषु रसायनविद्याविदां सर्वप्रथम आरब्यदेशीयो ग्याबरनामको विद्वानिति निश्चितमस्मि। तत एवैषा विद्या सर्वत्र प्रससारेति केचन वदन्ति॥ केचन वैदिकसमये सोमरसस्य बहुशो व्यवहारदर्शनेन रसायनविद्याया उद्भव ऋग्वेदकालादेव भारते आसीत्। तन्मूलकतया चरकादिसमये यूषशारीररसादिषु रसशब्दो व्यवह्रियत। तदनु रसस्येव तरलतागुणमादाय पारदे द्रवीकृतधातुष्वपि स शब्दो व्यवहृतोऽभूदिति भारतीयरसप्रक्रियाया मूलमतिपुरातनम्। रसप्रक्रिया हि रसविषयकतान्त्रिकग्रन्थेषु प्राथमिकतया, तदनुगृहीतेषु पश्चात्तनरसग्रन्थेषु विकसिततया समीक्ष्यते। सेयं प्रक्रिया नागार्जुनेन प्रवर्धितेति विवेचकानां विचारोन्मेषश्च। लोहशास्त्रं पतञ्जलिना निर्मितमासीदिति बहुस्थलेषु निर्दिष्टमस्ति। पारसीकमतप्रवर्तकाज्जस्थुष्टात् प्रागेव तद्देशनिवासिनो ये मागीजातीयास्तैरियं रसायनगुप्तविद्या भारतीयब्राह्मणेभ्योऽधिगतेति तदीयेतिहासादपि ज्ञायते। ग्रीसदेशेयरसायनग्रन्थेष्वपि तद्विद्याविषये पर्सियादेशस्य तत्पूर्वदेशानां च बहुशो निर्देशोऽस्ति। तेन पूर्वं भारत एव आविर्भूतेयं रसौषधप्रक्रिया। भारतीयवैद्यानामारब्यदेशोपगमस्य चरकसुश्रुताद्यनुवादस्य भारतीयचिकित्साया आदरेणेनापि भारतादेव आरब्यादिदेशेष्वपि एतद्विद्यायाः प्रचारो गम्यते। एकादशद्वादशशताब्दीसमयें आरब्यदेशेऽपि रसप्रक्रिया उन्नतावस्थायामासीदिति तदीयेतिवृत्ततो विज्ञायते। तेन रसशोधनादिपरिज्ञानमारब्यदेशादुपलब्धं भारतेनेति कथनं यत्किञ्चिदेव। रसप्रक्रिया बहुशताब्दीपर्यन्तं पाश्चात्त्यैयुरोपदेशीयैरनुपादेयत्वबुद्ध्या न परिगृहीता समयेन तदीयगुणपरिज्ञानेऽर्वाक्समयत एव पाश्चात्यदेशेषु प्रचलतितेति समुल्लिखन्तीतिहासलेखाकाः पी.सी. रायप्रभृतयोमहानुभावाः॥

रक्तपारदं ग्रीसदेशे रोमदेशे च भारताद्गतमिति लेखोपलम्भेन तदुपवर्णने जायसवालमहोदयेन रक्तपारदं रससिन्दूरमिति कोष्ठके विवृतं दृश्यते। परं रससिन्दूरे रक्तपारदशब्दस्याप्रयोगदर्शनेन हिङ्गुलपर्यायेषु तच्छब्दोपलम्भेन च सोऽयं रक्तपारदशब्दो हिङ्गुलमात्रपरः स्यादिति भाति॥

भारते रसविद्याज्ञानं पुरैवासीदिति तुप्रथमशताब्दीवर्तिनोभर्तृहरेः 'उत्खातं निधिशङ्कया क्षितितलं ध्माता गिरेर्धातवः’ इत्युल्लेखेनापि दृढीक्रियत इत्यादि केचनोपवर्णयन्ति॥

धातूनां विज्ञानं प्रथमत एवासीदिति तु आत्रेयसुश्रुतकाश्यपादीनां धातूल्लेखेनापि ज्ञायते। बालकेभ्यो जातमात्रेभ्यः सुवर्णप्राशन-तदवलेहनादिरूपं तत्फल-गौरवं च कश्यपेनाप्युपदिष्टमस्ति (पृ. ४) धातूनां रत्नानां च धारणादिना

---

१. भर्तृहरिः प्रथमशताब्दीवर्तीति विचार्यमेतत्।
२. First Oriental Conference 1919. P. 15-16