काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

८४ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

प्रतिसंस्करणे रूपान्तरं परित्यागमुपगच्छन्तोऽपि सम्भवन्ति। क्वचन निर्मला अपि पूर्वे सिद्धान्ताः पश्चात्संस्करणे पुरुषसुलभैर्दोषैर्मांलिन्यमुपयान्ति। यदि नाम चरकसंहितायां चिकित्सितस्थानीयान्तसप्तदशाध्यायानां सिद्धिकल्पस्थानयोश्च विलोपेन दृढबलाचार्येण पश्चात्पूरिततया तावान्भागो दृढबलस्यैव रचनारूपः, तत्र न आत्रेयस्याग्निवेशस्य चरकाचार्यस्य च लेखन्याः प्रवेश इति अन्तभागे पृथगवस्थितस्य तावद्भागस्य विचारसौष्ठवासौष्ठवे दृंढबलस्यैव शिरसि। एवमेवाग्निवेशचरकाभ्यामपि स्वीयविचारविशेषलेखानां परिच्छेद्यरूपेण पूर्वग्रन्थान्ते पृथक्सन्निवेशो व्यधास्यत, किं वा अग्निवेशतन्त्रमद्यापि पृथगलप्स्यत, तदा उभयोः संवादे तत्र तत्र भागे दृश्यमानाः सदसन्तो विचारा उक्तयश्च तस्मिंस्तरमिन्नेव स्वातिशयमाधास्यन्त। अपि तु पूर्वपश्चाद्बवाचार्याणामुक्तयोर्गङ्गायमुनयोरिवैकत्रैव संमिश्रणे उपजाते पूर्वतन्त्रे च पृथगनुपलब्धे, क्वचन दृश्यमानानां सदसतामुन्मेषाणां यशोऽयशश्च प्राचीनाचार्यस्य पश्चात्नाचार्यस्य वेत्यनिश्चयेन पश्चात्नाचार्यसमये उपजातस्यापि अन्यथाभावस्य प्राचीनाचार्येषु दोषः शङ्कनीयः सम्भवति। न केवलमेष प्रसङ्गश्चरकसंहितायामेव, अपि तु सुश्रुतसंहितायां काश्यपसंहितायामपि पश्चात्संस्करणे प्रविष्टा काश्चन विकृतयः अर्वाञ्चो विषयाश्च क्वचनोपलभ्यमाना अस्येत्यनिश्चीयमाना मूलसंहितानिबन्धॄणां महर्षीणामप्यर्वाग्भावशङ्कायै अपसिद्धान्तशङ्कायै च जायन्ते। यथाहि भारतस्य पश्चादुपबृंहणेन महाभारतभावपत्तौ ततः पश्चाद्वा पुनः पुनः संस्करणे प्रविष्टानां शब्दविशेषादीनां प्रवेशसमयनिर्धारणेन मूलभारतमप्यर्वागाकृष्यमाणमिव दृश्यते। एवं चरकसंहितायां दृश्यमानो विकसितो निग्रहस्थानस्योत्तरो विशेषविषयः आत्रेयस्याग्निवेशस्य चरकस्य वा लेखगत इत्यनिश्चीयमान आत्रेयस्यापि अर्वागाकर्षणशङ्कायै जायते। एवमेव अस्यां काश्यपसंहितायां दृश्यमाना उत्सर्पिण्यपसर्पिण्यादयः केचन शब्दविशेषा वात्स्यीये प्रतिसंस्करणे एव प्रविष्टा भवितुमर्हा अपि काश्यपस्य वृद्धजीवकस्य वात्स्यस्य वेति अनिर्धार्यमाणाः सन्तः कश्यपवृद्धजीवकयोः प्राचीनत्वसाधकेषु बहुषु लक्षणेषु जागरूपकेष्वपि अर्वाचीनत्वशङ्कायै जायन्ते॥

प्राचीनग्रन्थेष्वेव इतस्ततः करणेन नवविचाराणामप्यनुप्रवेशनेन पुनः संस्करणं न केवलं भारतीयपूर्वग्रन्थेष्वेव, अपि तु पूर्वसमये देशान्तरेष्वपीदृश्येव प्रक्रियाऽऽसीत्। ग्रीसदेशीयप्राचीनभिषगाचार्यस्य हिपोक्रिटसस्य ग्रन्थेऽपि एवमेव प्राचीननवीनविषययोस्तितलतण्डुलभावेनाविभागप्रक्रियया पुनः पुनः संस्करणस्योपजाततया तत्रत्यैरपि विवेक्तुं न शक्यते। एवं मिश्रदेशेऽपि एवर्टस-प्येयिरसनामकस्य प्राचीनग्रन्थस्यापि पुनः पुनः संस्करणमजायत। पूर्वग्रन्थेष्वेव नवविचारोदये तेषामपि तदभ्यन्तर एवानुप्रवेशनं, क्वचन पुस्तकप्रान्तभागे लेखनं, टीकाटिप्पण्यादिरूपेण निखिलानां नवविचाराणामपि ग्रन्थमध्य एव प्रवेशं संस्करणेऽभूत्। प्राचीनग्रन्थस्य सारांशमात्रं तत्र विन्यस्तमप्यभूत्। स्थानभेदेन लब्धानां पाठभेदानां मपि तत्रैवानुप्रवेशो व्यधीयत। येन पूर्वग्रन्थे कत्यंशाः प्राचीनाः कत्यंशाः पुनः संस्करणे प्रविष्टा इत्यपि परिच्छेत्तुमशक्या अभूवन्। समये समये जायमानानां नवनवविचाराणामेकत्रैवानुप्रवेशनेन पूर्वापरग्रन्थलेखे मिथो विसंवादो व्याघातश्च दृष्टि पथमुपेताः, इत्थं पूर्वापरविचाराणां मिश्रणस्य प्राचीनः सम्प्रदायः समयेन सर्वतो विप्लवाय समुपस्थितः॥

पूर्वोपदंशिताभिरुपपत्तिभिर्महावग्गपालीजातकतब्बित्तीयकथादिभिरपि प्राक्तनतया दृश्यानां धन्वन्तरिकश्यपजीवकादीनां तत्सामानन्यायेनात्रेयसुश्रुतादीनामपि प्रतिसंस्कारवशात् प्राप्तस्यास्यार्वाचीनविषयावबोधिनः कस्यचित्पदस्य वाक्यस्य विषयस्य वा दर्शनमात्रेण मूलग्रन्थस्याप्यर्वागाकर्षणायासे २३०० वर्षपूर्वमशोकनृपतिना सर्वतः समुद्घाटितेषु सर्वसाधारणचिकित्सालयेषु अपेक्षणीयानां सुविचारपूर्णानां सर्वाङ्गसम्पन्नग्रन्थानां, तेषु परिनिष्ठितानां भिषजां, सुपरीक्षितानामौषधानाम्, अभिनन्दनीयानां भैषज्यप्रक्रियाणां च स्पृहा कथङ्कारं पूर्येत। कश्यपात्रेयसुश्रुतादयः प्राचीनाः प्रौढविद्वांसस्तदीयग्रन्थाश्च पश्चादवतार्यन्ते, नातः पूर्वे ग्रन्थास्तदात्वे प्रसिद्धतया सम्भाव्यन्ते। ४०१ वी. सी समये मेमनूननामकस्य पारसीकसाम्राजो राजकुलवैद्यः टी. सी. यस. नामा यवनवैद्य आसीदिति तदीयेतिहासोपलम्भवद्भारते तदात्वे कस्यापि देशान्तरीयभिषजस्तच्चिकित्सालयेष्वागमनवृत्त किमपि नोपलभ्यते। वी. सी. पूर्वकालिकमहावग्गप्राचीनबौद्धवैद्यकग्रन्थोऽप्यात्रेयादिसिद्धान्तानुसारीति नातः पार्थक्येनावतिष्ठते। सर्वप्राथम्यरूपेणोपलब्धान् कश्यपात्रेयसुश्रुतादिग्रन्थांस्तद्विद्वंश्च परित्यज्य अनुपस्थितानां केषां कल्पनया शिलालेखप्रतिष्ठापितास्ते सर्वसाधारणचिकित्सालया आत्मलाभमासादयेयुः। आत्रेयादीनामशोकचिकित्सालयोद्घाटनोत्तरत्वे लोकोपकारदृशाऽत्यन्त-मुपादेयस्तादृशः साधारणौषधालयः किमित्येभिरुपेक्ष्येत। न खलु तदनुप्रभावितः कोऽपि लेख आत्रेयादीनां दृश्यते॥