काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ८५

एवं केचन स्थूलसिद्धान्ता अपसिद्धान्ता अपूर्णांशा वा क्वचन सुश्रुतादिनिबन्धेष्वद्यत्वे समीक्ष्यमाणा अपि केषाञ्चिच्छ्रद्धायै जायन्ते। तदिदं मूललेखस्य प्रतिसंस्कारस्य च नीरक्षीरायितस्यैव विजृम्भितं सम्भवति। समयवशेन विज्ञानस्य विद्यान्तराणां यन्त्रविशेषाणां चोत्तरोत्तरं परिष्करणेनाद्यत्वे नवनवानां सिद्धान्तानामुन्मेषेण प्राचीनानां पूर्वे सिद्धान्ताः स्थूला अपसिद्धान्ता वा इदानीं प्रतिभासन्तां नाम, परं विचारदृष्टिर्न खलु सीमिता। एकेन साधुदृष्टमप्यन्योऽन्यथा पश्यति। एकस्मिन् समये साधु साधितमपि समयान्तरे अन्यथाऽऽलोच्यते। यथा हि भारतीये वैद्यके पूर्वतः प्रवृत्तां शोधितधातुरसौषधोपयोगपद्धतिं वैदेशिका विद्वांसो बह्वीः शताब्द्यीः अनुपादेयामहितावहां च वदन्त आसंस्त एवाद्यत्वे तामुपोदेयां साध्वीं साधयन्तस्तया व्यवहरन्ति च। एवमेव कति पूर्वेषां सिद्धान्ताः पश्चाद्भवैर्वैज्ञानिकप्रगत्या बहून् समयानपसिद्धान्तीकृता अपि अद्यत्वे पुनर्द्दष्टैः सुपरिष्कारे पुनः प्रतिष्ठाप्यन्ते। प्राचीनसमये विज्ञानसाधनं किमात्मकमासीदिति न परिच्छिद्यते, तथाऽपि प्राचीनसम्प्रदायपरम्परया अनुभवविकासेन चिरतत्परतया तपःप्रणिधानालोकेन चोज्ज्वलेषु पूर्वेषां हृदयेषु प्रतिभाता विषया निर्मला अपि बहुशः सम्भवन्ति॥

स एव विषयः पुनः पुनर्विचारणे परिमार्जनैनौज्वल्यमुपैति। तेनैव ग्रन्थकर्त्रा स्वीयः पूर्वनिबन्धः परिमार्जितविचारान्तरोदये आवापोद्वापप्रक्रियया अन्यथाऽपि संस्क्रियेत तदा स्वस्मिन्नेव हृदये पुनः पुनरपि प्रतिभातानां विचाराणामेकभावानुस्यूततया मिथः सम्पर्केण मुख्यप्रमेयानुबन्धेन तादात्विकानामेव विषयाणामनुप्रवेशेन च स संस्कारो गुणाधानायैव जायते न पुनः समयान्तरे शङ्काविप्लवोदयाय। एवंरूपं संस्करणं प्रशस्यतेऽभियुक्तैः—

‘आवापोद्धरणे तावद्यावद्दोलयते मनः। पदस्य स्थापिते स्थैर्य्ये हन्त सिद्धा सरस्वती’।। इति

किन्तु प्राचीनानां महर्षिप्रभृतीनामुपदेशात्मकेषु ग्रन्थेषु पश्चात्समये आलोचनेऽभिप्रायभेदेन निगूढगर्भाणां पूर्ववाक्यानामन्यथा प्रतिभासेन तत्तत्सामयिकैर्नवविचारैः पूर्वविचाराणामन्यथा प्रतिपत्त्या च नवोदितविचारविशेषादीननुप्रवेश्य पूर्वग्रन्थानामावापोद्वापप्रक्रियया परिवर्तनेन विकासनेन संक्षेपणेन च रूपान्तरकरणात्मके प्रतिसंस्कररो पश्चात्तननां प्रवृत्तिर्न समीचीनाऽवभासते। पूर्वेषां सिद्धान्तानां लेखानां वा विपर्यासे स्वरूपमेव प्रच्यवेत, दोषान्तरशङ्कया वा मलिनिमाऽवभासेत। पूर्वेषामपि सूत्रभाष्यादीन्ममुक्तानुक्तद्विरुक्तादिचिन्तया शोधनीयतादर्शने सूत्राद्यक्षराणि यथावदेवावस्थाप्य वार्त्तिकाद्यात्मना पृथङ्निबन्धनेन विद्वदन्तरैरात्मनो विचारान्तरं प्रदर्श्यते, न पुनस्तदनुसारेण सूत्रभाष्यादिगतानि पदवाक्यादीनि अन्यथात्वमापद्यन्ते। एवमेव समयवशेन नवविचारोदयेन, विचारविकासेन, पूर्वोक्तेरपसिद्धान्तभावदर्शनादिना च पश्चात्प्रतिसंस्करणमभिलष्यद्भिर्मूलग्रन्थान् यथावदेवावस्थाप्य तत्र खिलरूपेण पृथक्संयोजनं समालोचनामयं ग्रन्थान्तरं स्वविचारविशेषसहकृतं व्याख्यानादिकं वा विधीयेत, तदा प्राचीनावर्वाचीनविषयाणाममिश्रणेन पृथक्परिच्छेदो, विचारविकासविज्ञानं, पूर्वापरविचारलेखसौष्ठवासौष्ठवविभागश्चेति सर्वमविप्लवं सम्पद्येत॥

किञ्च, प्राचीनभावानुस्यूतेष्वपि ग्रन्थेषु संशयितानां कतिपयानां शब्दविशेषाणां दर्शनमात्रेणापि समस्तस्य ग्रन्थस्यार्वाचीनत्ववादे केषाञ्चिदाधुनिकानां विदुषां दृष्टिः प्रवणीभवति। परं प्राचीनग्रन्थेष्वसंस्कारविशेषेणापि तादृशानां शब्दानामनुप्रवेशस्य सम्भवेन न तावतैव साधनेन ग्रन्थस्यार्वाचीनत्वं कल्पयितुं युज्यते। केचन विवेचका ईदृशान् शब्दविशेषानन्यान् वा कांश्चन तत्र प्रतिभातान् विषयान्तरननुसन्धाय किल स्वाभिप्रेतं ससाधनं विषयं बहिरप्रकाशयैव केवलमस्य ग्रन्थास्यायं कालः स्यादित्येव प्रदर्श्य सांशयिकीं दृशं पुरःसारयन्ति। परं तेषां तथा दृष्टौ कानि साधनान्यनुसंहितानीति न ज्ञायन्ते। एवमव्यक्तैः साधनैर्विमर्शपथः समाच्छाद्यते। तेषां मनसि प्रतिभातानामसाधारणानां साधनानां स्पष्टतयाऽवगम एव याथातथ्यं निर्द्धारयितुमनुमन्तुं च परेषां विचारदृशः प्रवृत्तये सौकर्यं जायेतेति मे प्रतिभाति॥