काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

८६	काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

अस्य ग्रन्थस्य संहितात्वं तन्त्रत्वं च

अस्मिन् ग्रन्थे संहिताकल्पाध्याये ‘संहिताकल्पं व्याख्यास्यामः’ इत्युपक्रम्य—
‘स पृष्टोऽन्येन वैद्येन प्रब्रूयात् संहिताविधिम् । कति स्थानमिदं तन्त्रं कस्मात्तन्त्रमितिस्मृतम् ।
इन्द्रियाणिचिकित्सा च सिद्धिः कल्पाश्च संहिताः । अष्टौ स्थानानि बोध्यानि ततोऽतस्तन्त्रमुच्यते ।
खिलान्यशीतिरध्यायास्तन्त्रं सखिलमुच्यते । पारणं ह्यस्य तन्त्रस्य वेदानां पारणं यथा ।
तपसा निर्मितं तन्त्रमृषयः प्रतिपेदिरे । जगृहेऽग्रे महातन्त्रं सञ्चिक्षेप पुनः स तत् ।
ततः कलियुगे नष्टं तन्त्रमेतद्यदृच्छया । अनायासं प्रसाद्याथ लब्धं तन्त्रमिदं महत् ।
संस्कृतं तत्पुनस्तन्त्रं वृद्धजीवकनिर्मितम्’ ।

इत्युल्लिख्य ‘समाप्ता चेयं संहिता’ इत्युपसंहारेण संहितात्वेन तन्त्रत्वेन चोभयथाऽस्य व्यवहारो मूले पुष्पिकावाक्येष्वपि दृश्यते । उपक्रमोपसंहारग्रन्थयोरस्मिन् पुस्तके खण्डिततया कथं ग्रन्थावतारणं कथं वोपसंहरणमिति द्वयमपि परोक्षम्, अतस्ततो विज्ञेयो विशेषो निलीनः ॥

परं संहिताशब्दव्यवहारकालस्तन्त्रशब्दव्यवहारकालात् पूर्वतनः । पुरा ह्यार्षे युगे निबद्धा ग्रन्थाः प्रायस्तत्तत्संहितारूपेण, ततः परं पूर्वाचार्यैर्निबद्धा ग्रन्थाः ‘प्रायस्तन्तरूपेण व्यवह्रियन्त । संहिताशब्दो हि, संहननक्रियात्मकं विप्रकीर्णानां तेषां तेषा-मर्षप्रातिभज्ञानबलप्राप्तप्रकाशानामुपदेशादीनां सामूहिकरूपेणैकत्र व्यूहनरूपमर्थं गर्भीकरोति । तन्त्रशब्दश्च प्रकरण-सन्दर्भादिविशेषोपन्यासैः शास्त्ररूपतामापन्नमर्थं दर्शयति । अतः आत्रेयधन्वन्तरिकश्यपादिभिरुपदिष्टा ग्रन्थाः संहितारूपेण, अग्निवेशसुश्रुतवृद्धजीवकादिभिर्मूलसंहितासु प्रकरणोपन्यासपूरणादिभिः सन्दृब्धशास्त्ररूपतासम्पादनेन निबद्धास्तन्तरूपेण निबद्धास्तन्तरूपेण व्यवहृता भवितुमर्हन्ति ॥

‘तन्त्रप्रणेता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत् ।
अथ भेदादयश्चक्रुः ! स्वं स्वं तन्त्रं ......’

इति चरके उपक्रमणिकाग्रन्थेऽग्निवेशादीनां तन्त्रकर्तृत्वेनोल्लेख इममेवार्थमुपोद्वलयति ॥

संहितासु स्वयमेव किं वा तदुपदिष्टं शब्देनार्थेन वा सङ्गृह्य शिष्यादिभिर्निबन्धनस्य प्रायिकः सम्प्रदायः । शिष्यादिभिर्निबन्धनेऽपि तेषामनुवादकमात्ररूपतया मूलाचार्यानाम्नैव संहिताव्यवहारः समीक्ष्यते । तन्त्रकृतो मूलसंहितामन्तर्भाव्य उपक्रमोपसंहारप्रश्न-प्रतिवचनस्वीयविशेषान्तराणि मतान्तराणि चसन्निवेश्य तन्तरूपतां प्रापयन्ति । विशेषान्तराण्यनुप्रवेश्य प्रतिसंस्कर्तारो बृहदाकारं सम्पादयन्ति इति प्रतिसंस्कर्तुर्निबन्धने तन्त्रं, तदभ्यन्तरे संहिताऽन्तर्भवति ॥

यथा हि चरकसुश्रुतसंहितयोरात्रेयधन्वन्तर्युक्तयो गुरुसूत्रतया, अग्निवेशसुश्रुतपूरितोक्तयः शिष्यसूत्रतया, आचार्यान्तरोक्तय एकीयसूत्रतया, चरकदृढबलाद्युक्तयः प्रतिसंस्कर्तृसूत्रतया एकत्रैव ^१ग्रथिता उपलभ्यमानसंहितयोरन्तर्भवति । तथैवात्रापि कश्यपोक्तयो गुरुसूत्ररूपेण, वृद्धजीवकीयोक्तयः शिष्यसूत्ररूपेण, आचार्यान्तरोक्तयः एकीयसूत्ररूपेण, वात्स्योक्तयः प्रतिसंस्कर्तृसूत्ररूपेणैकत्रैव सन्निविष्टाः भवेयुः ॥

तेन यथा आत्रेयेण महर्षिणा प्रथमोपदिष्टां संहितामुपादायाग्निवेशश्चिकित्सातन्त्रं व्यरचयत्, तदेव चरकाचार्यः प्रतिसंस्कृत्य प्रकाशयामासेति आत्रेयसंहितैव अग्निवेशतन्त्ररूपतामापन्नाऽद्यत्वे चरकसंहितारूपेण दृश्यते । यथा वा अष्टप्रस्थानात्मकं धन्वन्तर्युपदेशं गृहीतवता दिवोदासेन प्रस्थानान्तराणामुपदेशस्य विलोपेऽपि शल्यप्रस्थानमेकं प्रधानीकृत्योपदिष्टां संहितामादाय सुश्रुतः स्वीयं तन्त्रं निबबन्ध, तदेव समयान्तरे संस्कृतमित्यद्यत्वे धन्वन्तरिसंहिता विशेषतः शल्यप्रस्थाने सुश्रुतसंहितारूपेण

---

१. चतुर्विधानि हि सूत्राणि भवन्ति तद्यथा—‘प्रतिसंस्कर्तृसूत्रमेकीयसूत्र शिष्यसूत्रं गुरुसूत्रं च’ इति चक्रदत्तेन निर्दिष्टानि । (चरकव्याख्यायां) सू. अ. १ ।