काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

उपोद्घातः ८७

दृश्यते । तथैव संहिताकल्पाध्यायलेखात् काश्यपसंहित संक्षिप्तरूपान्तरेण वृद्धजीवकीयतन्त्रत्वं समयान्तरे वात्स्यीयप्रतिसंस्करणञ्चोपेता एतद्ग्रन्थात्मनाऽस्माभिरुपलभ्यते । यथा यथोत्तरा कक्षा समुत्पन्ना तथा तथा पूर्वा कक्षा पृथग्वर्तमानाऽपि आवापोद्वापविवर्धनसंस्कारादिनिष्पन्नस्य स्वरूपान्तरस्योदयेन प्रचारेण च विलोपमुपगता, किंवा उत्तरकक्षायामन्तःप्रविष्टा एकशरीरतामुपगता, इति तार्तीयीकीं संस्कारकक्षामुपैत्य परिनिष्पन्ना इमाः संहितास्तन्त्राणि प्रतिसंस्कृततन्त्राणि वाऽस्माकं दृशोर्विषयीभवन्ति । यद्यपि पूर्वापरग्रन्थापर्यालोचने क्वचन प्राचीनप्रौढतरतमलेखशैल्याः क्वचन साधारण्या लेखप्रक्रियाया दर्शनेन मिथः प्राचीनतरतमलेखसंवादनेनापि सूक्ष्मेक्षिकायां क्वचन परिच्छेदालोकः प्रकाशेत, तथाऽपि चरकसंहितायां कियानंश आत्रेयस्य, कियान् वा अग्निवेशस्य, को वा चरकाचार्यस्य लेखः, सुश्रुतसंहितायां च कियानंशो धन्वन्तरेर्मूलसंहितायांः, को वा दिवोदासस्य, कतमो वा सुश्रुतस्य, कश्च प्रतिसंस्कर्तुर्लेखः; अस्यां काश्यपसंहितायामपि कियानशः कश्यपसंहितायाः, को वा वृद्धजीवकस्य, कतमो वा वात्स्यस्य लेखः शब्द आर्थो वा कीदृशोऽत्र वृद्धजीवकस्य संक्षेप इति सर्वांशतो याथातथ्येन परिच्छेत्तुं न शक्यते ।।

कश्यपात्रेय-भेडसुश्रुत-ग्रन्थानां-तुलना विमर्शः

प्राचीनसंहितासु प्रागुपलब्धाश्चरकभेडसुश्रुतसंहिता इमां नवोपलब्धां काश्यपसंहितां च पुरो निधाय स्थानाध्यायप्रकरणादिग्रन्थरचनाया विषयाणां च विचारणे मिथः साम्यं वैषम्यं चैवमीक्ष्यते—

अस्याः काश्यपसंहितायाः प्रकरणान्यध्यायाश्च ग्रन्थकृतैव कल्पस्थानस्यान्तिमाध्याये इत्यमुपवर्णितानि—

‘अष्टौ स्थानानि वाच्यानि ततोऽतस्तन्त्रमुच्यते । अध्यायानां शतं विंशं योऽधीते स तु पारगः ।।
सूत्रस्थाननिदानानि विमानान्यात्मनिश्चयः । इन्द्रियाणि चिकित्सा च सिद्धिः कल्पाश्च संहिताः ।।
सूत्रस्थानं चिकित्सा च त्रिंशदध्यायके उभे । निदानानि विमानानि शारीराण्यष्टकानि तु ।।
सिद्धयो द्वादशाध्यायाः कल्पाश्चैवेन्द्रियाणि च । खिलान्यशीतिरध्यायास्तन्त्रं सखिलमुच्यते’ ।।

ततश्चास्याः संहितायाश्चरकभेडसुश्रुतसंहितानां च स्थानाध्यायसंमेलने इत्थं परिदृश्यते—

स्थानानि	वृद्धजीवकीये. (अध्यायाः)	चरके	भेडतन्त्रे,	सुश्रुते
सूत्रस्थानम्	३०	३०	३०	४६
निदानस्थानम्	८	८	८	१६
विमानस्थानम्	८	८	८	×
शारीरस्थानम्	८	८	८	१०
इन्द्रियस्थानम्	१२	१२	१२	×
चिकित्सास्थानम्	३०	३०	३०	४०
सिद्धिस्थानम्	१२	१२	९..(१२ ?)	×
कल्पस्थानम्	१२	१२	८..(१२ ?)	८
योगः	१२०	१२०	१२०	१२०
खिलभागः	८०			६६

चतुर्ष्वेषु ग्रन्थेषु खिलवर्जं काश्यपीयचरकभेडसंहितानांत्रयाणां स्थानान्यष्टौ, तेष्वध्याया अपि तावन्तः, अध्यायसमष्टिरपि १२० मितैव¹। केवलं काश्यपीयचरकसंहितयोः सिद्धिकल्पस्थानयोः पौर्वापर्यव्यत्ययः । ग्रन्थावयवविभजने प्राथमिकस्य

---

¹ १. भेडसंहिताया अध्याया अन्येषु स्थानेषु समानाः, सिद्धिकल्पयोः खण्डितयोरपि चरककाश्यपीयतौल्यानुमानेन १२० समष्ट्यध्याया ज्ञायन्ते ।

७ का.सं.