काश्यप संहिता (वृद्ध जीवकीय तन्त्र व विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित)

८८ काश्यपसंहिता वा वृद्धजीवकीयं तन्त्रम्

द्वैतीयिकेन तार्तीयिकेन च छायाग्रहणं, किं वा एकपूर्वाचार्यसम्प्रदायानसरणं लक्ष्यते । सर्वेषामेषामाचार्याणां तत्र तत्र पश्चिमविभागे वर्तितया सन्निकर्षेण समच्छायाग्रहणमुपपद्यते च । तत्रापि चरकभेडसंहितयोरेकचिकित्साप्रस्थानीयत्वेन, एकस्यैवात्रेयस्योपदेशमादायाग्निवेशभेदादिभिस्तन्त्रस्य प्रणयनोल्लेखेन च विषयाणां बहुशः सन्निकर्षेण नामनिर्देशे विषयनिरूपणे च विशेषतः साम्यमनुभूयते । यथा च चरके निदानस्थाने अष्टौ प्रधानरोगा उपात्तास्तथैव भेडग्रन्थेऽपि । चिकित्सितस्थाने उभयोरपि तानेव पूर्वोद्दिष्टानष्टौ रोगान् प्रथमत उपादाय तदुत्तरं स्वस्वबुद्ध्यापरूढा अन्ये बहवो रोगा अपि चिकित्सायै निर्दिष्टाः । उभयोः सूत्रस्थाने समाननामानस्तुल्यविषया अध्यायाः पूर्वं प्रदर्शिता एव । एवमुत्तरत्रापि बहुशश्छायानुवेधः पर्यालोचनपथमवतरति । केवलं भेडस्य संक्षिप्तमनतिसारगर्भितं साधारणम्, आत्रेयस्य किं वाऽग्निवेशस्य तु प्रथमत एव प्रौढतरलेखशैल्या विषयगाम्भीर्येण पश्चाच्चरकदृढबलाभ्यां संस्कारेणापि विकासितमगाधावबोधमनेकरहस्यपूर्णमसाधारणं निबन्धनं समीक्ष्यते ।।

अस्याः काश्यपसंहितायाः कौमारभृत्यप्रस्थानान्तरीयतया बालविषयानुबन्धेन धात्री गर्भिणीसूतिकाद्यनुसम्बन्धेन च नानाविशेषविषयग्रहरोगभेदभैषज्यप्रक्रियादीनां बहुशो विभेदेऽपि उपलब्धभागे स्नेहाध्यायादयः समाननामानः साधारणा विषया अनतिविसंवादिप्रक्रियया एवमीक्ष्यन्ते—

काश्यपसंहितायाम्—	आत्रेय(चरक)संहितायाम्—
२२ सङ्ख्यः स्नेहाध्यायः	१३ सङ्ख्यः स्नेहाध्यायः
२३ सङ्ख्य स्वेदाध्यायः	१४ सङ्ख्य स्वेदाध्यायः
२४ सङ्ख्य उपकल्पनीयाध्यायः	१५ सङ्ख्य उपकल्पनीयाध्यायः
२५ सङ्ख्य वेदनाध्यायः	१६ सङ्ख्य चिकित्साप्राभृतीयाध्यायः
२६ सङ्ख्य चिकित्सासम्पदीयाध्यायः	१७ सङ्ख्य कियन्तःशिरसीयाध्यायः
२७ सङ्ख्य रोगाध्यायः	१८ सङ्ख्य त्रिशोथाध्यायः
	१९ सङ्ख्य अष्टोदरीयरोगाध्यायः
	२० सङ्ख्य महारोगाध्यायः
	२१ सङ्ख्य अष्टौनिन्दितीयाध्यायः

आत्रेयसंहितायां काश्यपसंहितायां च क्वचन शब्दानुपूर्व्या क्वचन शब्दरचनायां विभेदेऽपि विषयोपन्यासे क्वचन लेखप्रक्रियायामपि मिथः समानेव च्छाया समीक्ष्यते ।।

(१) काश्यपसंहिताया वृद्धजीवकीये खिलभागे (अ. ३ श्लो. १०६)

यथा विषं यथा शस्त्रं यथाऽग्निरशनिर्यथा । तथौषधमविज्ञातं विज्ञातममृतोपमम् ।।

आत्रेय(चरक)संहितायां सूत्रस्थानप्रथमाध्याये—

यथा विषं यथा शस्त्रं यथाऽग्निरशनिर्यथा । तथौषधमविज्ञातं विज्ञातममृतं यथा ।।

इति समानानुपूर्वकः श्लोक उभयत्र दृश्यते । तदीदृशः श्लोकः पूर्वतनस्यैकस्य पश्चात्तनैनापरेण गृहीतः, किंवा अन्यस्यैव पूर्वाचार्यस्य श्लोकोऽयं पश्चादुभाभ्यां गृहीतोऽपि सम्भवति ।।

(२) काश्यपीयायाम्—

औषधं चापि दुर्युक्तं तीक्ष्णं सम्पद्यते विषम् । विषं च विधिना युक्तं भेषजायोपकल्पयेत् ।।