कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

अग्निहोत्रेऽपि न याथाकाम्यम्। कुतः ? “यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्” इति श्रुतेः। न चाग्निहोत्रफलसाधनत्वं श्रूयते “अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः” इति। ततश्च फलयुक्तत्वाद्याथाकाम्यं स्यात्। अत्र कस्मिंश्चिद्ब्राह्मणे काम्यं प्रयोगं विधाय “यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयात्” इति पठ्यते। तत्रायं सन्देहः-यावज्जी- वप्रयोगः काम्यप्रयोगश्च भिन्नः, उत एक एवायं प्रयोगः, स एव यावज्जीवकाल- परिमित इति। तत्र यदि यावज्जीवकालः कर्मधर्मत्वेन विधीयते, ततः “सायंजु- होति” “प्रातर्जुहोति” इति वाक्यवशेन तत्कालसमानयनमग्निहोत्रं न शक्नोति तावन्तं कालं पूरयितुमित्यर्थाज्ज्योतिष्टोमवदभ्यस्तरूपमेकमेव प्रयोगं प्रतिवक्ष्यते। यदि पुनर्जीवनं निमित्तत्वेन व्यपदिश्य कर्म विधीयते, ततो यावत्कर्तृगामि, नियते निमित्ते विना कामसम्बन्धेन चोद्यमानमकरणे दोषप्रसक्तेरवश्यं पुरुषेण जीवता स्वार्थसिद्धयर्थमनर्थपरिहाराय च कर्तव्यमिति कर्तृधर्मो नियमोऽनेन वचनेन चो- दितो भवति। तदा सायम्प्रातर्होमयोर्जीवनस्य च संहतानां निमित्तत्वात्प्रतिदिवसं निमित्ते पर्यवसितं कर्म निवृत्तावृत्तित्वशात्पुनः पुनः क्रियत इति प्रयोगात्यत्वमिति। तत्र किं तावत्प्राप्तम् ? एकः प्रयोगोऽभ्यस्तरूपः कर्मधर्मो यावज्जीविकता। यावज्जीवशब्दो मरणावधिकः कालपरः। तत्कालसम्बन्धश्च प्रकृते काम्याग्निहो- त्रपूर्वमप्राप्तत्वाद्विधीयते। तथासत्यस्य वाक्यस्य नित्यप्रयोगविधायकत्वाभावेन वाक्यान्तरविहितः काम्यप्रयोग एवाग्निहोत्रस्य पर्यवस्यति। स च काम्यप्रयो- गोऽभ्यसितव्यः। सकृदनुष्ठानस्य “अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः” इत्यनेनैव सिद्धेर्यावज्जीवमिति कालविधिवैयर्थ