कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ४१ मनुः—" यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये । अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति ॥” एतत्कालस्य सोमयागविषये । ऋणश्रुतेर्नित्यस्यावश्यकर्तव्यत्वादकरणे प्रायश्चित्तविधानाच्च । शङ्खोऽपि—" त्रैवार्षिकाधिकान्नस्तु (?) पिबेत्सोममनन्दितः । इष्टिं वैश्वानरीं कुर्यात्तथैवाल्पधनो द्विजः ॥” याज्ञवल्क्यः— “ प्राक्सौमिकीः क्रियाः कुर्याद्यस्य त्रैवार्षिकं भवेत् ।” मनुः— “ पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । नत्वल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्यजन्ते ह कथञ्चन ॥ इन्द्रियाणि यशः स्वर्गमायुः कीर्तिः प्रजाः पशून् ” हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत् ” मत्स्यः— “ अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनस्तथर्त्विजः । याज्यं तु दक्षिणाहीनो नारित यज्ञसमो रिपुः ॥” इति । अन्नपरिमाणमपि शङ्खेनोक्तम्—“सहस्रं भोजयेत्सोमे ब्राह्मणानां शतं पशौ । चातुर्मास्येषु सर्वेषु शतं पर्वणि पर्वणि ” यत्तु, श्रुतौ दातव्यैव यज्ञे दक्षिणा भवत्यल्पिकापीति, तन्नित्याभिप्रायम् । अत एव बौधायनः—" यस्य नित्यानि लुप्तानि तथैवाजस्रिकानि च । ऽवपथस्थो न हि स्वर्गं न गच्छत्यपितो हि सः ॥ तत्स्मात्कन्दः फलैर्मूलैर्मधुना पयसाऽपि वा । नित्यं नित्यानि कुर्वन्ति न च नित्यानि लोपयेत् ॥” इति । तेनाल्पधनस्यापि आधानमेवाधिकारः । तथाच प्रजापतिः— सर्वसंस्थाधिकारी स्यादाहिताग्निर्धने सति । आदध्यान्निर्धनोऽप्यग्निं न तु पापभयाद्द्विजः ॥ न पापभयादाहिताग्निः संस्थाधिकारी । किन्तु धने सत्येव । तासां काम्यत्वात् । कूर्मपुराणे— “ नास्तिक्यादथवालस्याद्योऽग्निं नाधातुमिच्छति । यजते यो न यज्ञेन स याति नरकान्बहून् ॥