कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

काम्यं त्ववश्यकर्त्तव्यत्वाभावादेवं कल्पयितुं न शक्यते । अतः काम्यं विगुणं फलं न साधयतीत्येवं सिद्धम् ॥ २१ ॥ ननु यद्येवं तर्हि काम्य एवाश्वमेधपञ्चशारदीयादौ किमर्थं प्रायश्चित्तविधा- नमित्याशङ्कायामाह— प्रायश्चित्तं तत्कालम् ॥ १ । २ । २२ ॥ आरब्धं हि काम्यम् , अयथाकरणादिना विगुणमपि समापनीयमेव । असमापने शिष्टविगर्हणरूपाच्छिष्टाचारात्स्मृतिं, स्मृतेश्च श्रुतिं परिकल्प्यावश्यं समापनीयमेव । विगुणाच्च यद्यपि श्रुतं फलं न भवति, तथापि तादृशात्प्रत्यवा- यपरिहारो भवत्येव । अत एव तत्कालं तस्य काम्यस्य कर्मणो विनाशकाले यथा प्रायश्चित्तं तत्तस्य विनष्टस्य कर्मणः प्रत्यवायपरिहारजनने उपकारकत्वा- त्स्वार्थमेव भवति ॥ २२ ॥ न हि भवति प्रायश्चित्तविधानमर्थवत् । विगुणायामपि कारीर्यां वृष्टिरूप- फलदर्शनस्य का गतिरित्याकाङ्क्षायामाह— दृष्टे तत्परिमाणम् ॥ १ । २ । २३ ॥ कृतार्थायामिष्टौ, वर्षणे दृष्टे सति तत्परिमाणकर्म कर्तव्यम्, तत्परिमाण- महष्ट वर्षणे क्रियते । ननु दृष्टौ दृष्टायां किमप्यूनं, कृतार्थं वा परित्याज्यमिति । न च वर्षणं तस्या इष्टेः फलम् । किन्तु कालस्वभावप्रतिबन्धकापगमाच्च । काम्यस्य कर्मणो वातायां फलेच्छायामवाप्ते वा फलेऽवश्यसमापनीयत्वं च जैमिनिनोक्तं षष्ठाध्यायस्य द्वितीये चरणे " प्रक्रमात्तु नियमेतारम्भस्य क्रियानिमित्तत्वात् " ( ६–२–१३ ) इति । अथवा, एवं व्याख्या—वर्षणे दृष्टे सति तत्परिमाणमेव कर्तव्यं यावत्परि- माणे कृते वृष्टिर्दृष्टा तावत्परिमाणमेव कार्यं न समापनीयमित्यर्थः । " यदि वर्षे- त्तावत्येव जुहुयात् " इति वचनात् । तथाचोक्तं कर्काचार्यैः " तावत्प्रमाणता कर्मण उच्यते " इति ॥ २३ ॥ ॥ इति द्वितीया कण्डिका ॥