कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

५६ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । अनियमं वात्स्यः ॥ १ । ३ । ६ ॥ वात्स्य आचार्यो मन्त्रप्रयोगस्य कालानियमं ब्रवीति । पूर्वं क्रियमाणे कृते वा कर्मणि मन्त्रः पठितव्य इति । मन्त्रस्य कर्माभिधायकत्वमेवमपि भवत्येव ॥ ६ ॥ सिद्धान्तमाह— आदिं त्वाचार्याः ॥ १ । ३ । ७ ॥ तुशब्दो वात्स्यमतनिरासार्थः । आचार्याः सर्वेऽपि मुनयः कर्मण आदि- मेव मन्त्रान्तैः सह योजयन्ति, नानियमः । यतो मन्त्रेण स्मृतं कर्म कर्त्तव्यम् । तदुक्तम्— ╳अनुष्ठाने पदार्थानामवश्यम्भाविनी स्मृतिः । अनन्यसाधनानन्यकार्यैर्मन्त्रैः प्रसाध्यते ॥ नतावदनुष्ठानवेलायामस्मृतः कश्चिदपि पदार्थः शक्यः कर्तुमित्यवश्यम्भा- विन्या स्मृत्या योग्यसाधनमात्रापेक्षणाद्यत्किञ्चिद् ब्राह्मणपदार्थानुसन्धानं वा पूर्वपदार्थप्रत्यवेक्षणं वा सूत्रग्रन्थो वा आत्मीयग्रहणैकवाक्यानि वोपद्रष्टा वा साधनं ग्रहीतुमारभते । तत्रानन्यप्रयोजनात्प्रकरणे पठ्यमानान्नान्यत्किमप्येभिः कर्त्तव्यमित्येवं प्रयोगवचनेन गृह्यमाणान्मन्त्रानुपलभ्य यादृशेन वाक्येन स्मृतिः कर्तुमाकाङ्- क्ष्यते तादृग्रूपा एत इति विदित्वा लिङ्गमकरणानुमितया श्रुत्या विनियोगे सत्य- भिधानार्थता विज्ञायते । ततश्चोपायान्तराण्यप्रमाणकत्वान्निवर्तन्ते । नियमाद्दृष्ट- सिद्धिश्च मन्त्रैरेव स्मृतं कर्म कृत्वाऽभ्युदयकारि भवतीत्यवधार्यते । यत्र च मन्त्रास्तत्र विधिवाक्येनैव तदसम्भवे उपायान्तरेणापि पदार्थ- स्मृतिः कार्या ॥ ७ ॥ त अद्युक्ताः ॥ १ । ३ । ८ ॥ ते मन्त्राः सूत्रमध्ये आद्युक्ता आदिमात्रेणोक्ताः सन्तः प्रयोगकाले सकलाः प्रयोज्याः । नतु सूत्रमध्ये यावानंश उच्यते तावन्मात्र इति ॥ ८ ॥ परादिना पूर्वान्तः ॥ १ । ३ । ९ ॥ परस्य मन्त्रस्य सूत्रोपात्तेनादना चिह्नभूतेन पूर्वस्य मन्त्रान्तो ज्ञेयः । ╳ अनुष्ठान इत्यारम्यवधार्यत इत्यन्तो ग्रन्थस्तन्त्रवार्तिकादक्षरश उद्धृत इति प्रतिभाति ।