कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

६० कात्यायनश्रौतसूत्रम् । प्रत्यग्ग्रन्धीनवगूहति ॥ १ । ३ । १७ ॥ इध्मबर्हिर्बन्धनार्थानां यूनानां ग्रन्थिमवगूहति, यूनेन गाढं बध्वा यूनस्याग्र- मूले सङ्कल्प्य प्रदक्षिणमावेष्ट्य इध्मबर्हिषोरग्रभागे प्रोतयित्वा पश्चादिति तयो- र्मूलभागे अवगूहति प्रेरयति । प्रत्यक् शब्देन इध्मबर्हिषोः पश्चाद्भागो मूलभाग इत्युच्यते । दिग्वाचिनो बर्हिष्युदगग्रे निहिते असम्भवात् । काठके " ग्रन्थिं कृत्वा पुरस्तात्प्रत्यञ्चमपकर्षति" इति । मानवे—"शुल्वस्यान्तौ समायम्य पूषाते ग्रन्थिमिति प्रदक्षिणमावेष्टयति पश्चात्प्राञ्चमपकर्षति" इति । तैत्तिरीयेऽपि "पश्चात्प्राञ्चमुपगूहतीति" इति । आपस्तम्बः—"पुरस्तात्प्रत्यञ्चं ग्रन्थिमुपगूहति पश्चाद्वा प्राञ्चम्" इति ॥१७॥ ( इध्मस्याष्टादशत्वादिपालाशत्वादिकम् ) अष्टादशेध्मं परिधिवृक्षाणाम् ॥ १ । ३ । १८ ॥ परिधीनां वृक्षाः पालाशवैकङ्कतादयः परिवृक्षाः, तेषां परिधिवृक्षाणां सम्बन्धनमष्टादशसङ्ख्यकाष्ठकमिध्मं कुर्यात् । मानवे—"समृद्धैरिध्मैः पालाशं खादिरं रौहीतकं वाष्टादशदार्विध्मं संनह्यति, त्रींश्च परिधीन् यो यज्ञियवृक्षस्तस्य " इति । काठके—"अष्टादशदारुं शुष्कं समानवृक्षस्य संनह्यति विंशतिमिष्टौ पशुबन्धे च" इति । अत एव सामिधेनीवृद्धौ काष्ठवृद्धिर्भवति ह्रासे च ह्रासो न भवति पित्र्यादौ । तथाहापस्तम्बः—"सामिधेनीवृद्धौ काष्ठानि वर्धन्ते प्रकृतितो ह्रसमा- नासु प्रकृतिवत्" इति । उपसत्सु तु "मात्रावदिध्मवर्हिः" (८-२-२४) इतिवचनाद्ध्रासः । इध्मप्रमाणं चारत्निरिति यज्ञपार्श्वे निगमे च । प्रादेशद्वयमिध्मस्य प्रमाण- मिति कात्यायनः (कर्मप्रदीपे. १-८--१९) तथा—"समित्पवित्रं वेदं च त्रयं प्रादेशसम्मितम् । इध्मस्तु द्विगुणः कार्यः परिधिस्त्रिगुणः स्मृतः ॥ स्मार्ते प्रादेश इध्मो वा द्विगुणः परिधिस्ततः ॥" इति ॥१८॥