कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

७८ | कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।

[ पूतीकानां सोमशब्देनैवाभिधानम् ]

सोमेन जात्याभावात् ॥ १ । ४ । १० ॥

सोमेनेति तृतीयैकवचनम्, सोमाभावे पूतीकेषूपात्तेषु सोमेनेति सोमश- ब्देनैव पूतीकानामभिधानं कर्तव्यम् अंशुंरंशुष्टे देवसोमप्यायतामित्येवम् ( ३, ४, ३, १८,) न तु पूतीकाशब्देन । अथवा सोमे इति सप्तम्येकवचनम् नेति निषेधः, सोमप्रतिनिधित्वेनोपात्तेषु अर्जुनश्येनहृतपूतीकादिषु सोमे सोमशब्दे ऊहो न भवति । कुतः ? जात्याभावात् जात्यन्तरबुद्ध्यभावात् , न ह्यत्र वचनेन द्रव्यान्तरं विधीयते, किं तर्हि, सोमाभावे यागस्यावश्यकर्तव्यत्वादनेकेषु सुसदृ- शेष्वीषत्सदृशेषु च प्राप्तेषु पूतीकादेर्नियमः क्रियते, तेनैन्द्रो मेष इतिवद्वाचनि- कजात्यन्तरविधानाभावादत्राप्यूहो न भवतीति ॥ १० ॥ अथेदं विचार्यते—वरुणप्रघासेषु पशौ च श्रूयते “पृषदाज्यं गृह्णाति” (३,८,४,७,) तेनानुयाजेषु चरतीति च, प्रकृतौ चाज्यपदसंयुक्तनियमाः “सन्ति दे- वानाज्यपानावह स्वाहा देवानाज्यपान् (१,४,२,१७,) देवानामाज्यपानां प्रिया धामानि” (१,७,३,११,) “देवा आज्यपा आज्यमजुषन्ते”ति च, (१,३,१,१०) आज्यपशब्देनात्र प्रयाजानुयाजदेवता उच्यन्ते “प्रयाजानुयाजा वै देवा आज्य- पा” ( १,४,२,१७,) इति वाक्यशेषात् , अत्र च पृषदाज्येनानुयाजा इज्यन्ते, तदिह संशयः आज्यपशब्दस्थानेऽज्यदधिपानित्येवमूहः अथवा दधिपानिति उत पृषदाज्यपानिति आहोस्विदविकारेणैवाज्यपानिति प्रयोगः, यद्युभयं हविस्ततः प्रथमः पक्षः, यदि दध्येव ततो द्वितीयः, यदि पृषदाज्यनामकं द्रव्यान्तरं हवि- स्ततस्तृतीयः, अथ त्वाज्यमेव हविः तस्य तु पृषत्त्वं चित्रता संस्कारमात्रम् तज्जन- नार्थं च दधि ततः सिद्धान्तः । तत्र “अथ पृषदाज्यं गृह्णाति द्वयं वा इदꣳ सर्पि- श्चैव दधि चेति” ( ३,८,४,७,) तुल्यवत्सङ्कीर्तनादुभयं हविः उभयमप्यनुष्ठा- नाङ्गत्वेन स्मर्तव्यम् तस्मादुभयोः प्रकाशनम् , अथवा शाखान्तरे द्विरुपस्तृणाति द्विरवद्यति सकृदभिघारयती”त्युपस्तरणाभिघारणवादाद्दधिसंस्कारार्थमाज्यम् द- ध्येव हविः, ततो दधिपानित्येवं वक्तव्यम् , नैतदुभयम् , ग्रहणे हि दध्याज्ययो- स्तुल्यत्वं दध्नो वा प्राधान्यं गम्यते, यागेत्वाज्यमेव पृषत्तागुणकं करणत्वेन श्रुत्या विधीयते, नोभयम् , नापि दधि, यच्च यागद्रव्यम् तदर्थो ग्रहणसंस्कारः, तस्मा-