कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ७७ शनस्तुत्यर्थः । “पुराकेशश्मश्रुवर्वपनात् यत्कामयेत तदश्नीयात् ” इतीष्टाशनं हि प्रकृत्यैतच्छ्रूयते “व्रतᳪहे वास्यातोऽशनं भवति” इति । अतस्तत्संस्तव एवा- यम्-अतो न स्वार्थे प्रमाणमिति न प्रतिनिधिनिवारणाय प्रभवति, तस्माद् व्रते- ऽपि प्रतिनिधिर्भवत्येव । अथ चैवं सूत्रयोजना नियमशब्दव्रते प्रतिनिधेरप्रसङ्ग इति युक्तं तन्नेति ॥ ८ ॥ एवमप्रसङ्ग इत्याकार प्रश्लेषः कार्यः अथेदं चिन्त्यते, विहितस्य द्रव्यस्याभावे द्रव्यान्तरे प्रतिनिधित्वेनोपात्ते छागाभावे मेषरूपे अनुवाचनप्रैषादौ किमूहं कृत्वा प्रतिनिहितद्रव्यशब्दस्य प्रयोगः कार्यः, अग्नीषोमाभ्यां मेषस्य वपाया इत्येवम्, उत विहितद्रव्यशब्दस्यैव अग्नीषोमाभ्यां छागस्येत्येवमेवेति (३-८-२-२६) । तत्र मन्त्रेण द्रव्यमभिधेयम्, न चानूहितः प्रतिनिहितं द्रव्यं शक्नोत्यभिधातुम्, तस्मादूहित्वा प्रतिनिहितद्रव्य- वाचिशब्दस्य प्रयोगे प्राप्त आह, (प्रतिनिहितद्रव्यस्य श्रुतद्रव्याभिधायकशब्देनैवाभिधानम् ) शब्देऽविप्रतिपत्तिः ॥ १ । ४ । ९ ॥ प्रतिनिधावुपात्तेऽपि विहितद्रव्यवाचिनि शब्दे अविप्रतिपत्तिरविपरिणामः अनूहो भवति, अग्नीषोमाभ्यां छागस्य वपाया इत्यनूहितमेव मेषेपि प्रयोज्यम्, न तु मेषस्येत्येवं विपरिणतरूपमित्यर्थः। कुतः? प्रतिनिधिः श्रुतद्रव्यबुद्ध्या गृह्यते न तु द्रव्यान्तरबुद्ध्या, अतश्छाग एवायमिति बुद्ध्या गृहीतत्वाच्छब्देनैवाभिधानम् । यद्यत्र मेषच्छागवत्साधनं भवेत्ततस्तत्प्रकाशकं मेषपदं प्रक्षिप्येत, न त्वेवम्; किं- तर्हि, मेषगता ये छागांशास्त एवात्र साधनं ते च छागगता इव मेषगता अपि छा- गशब्देनैव प्रकाशयितुं शक्यन्त इत्यनूहेनैव प्रयोगः । यत्र तु द्रव्यान्तरं वचनेन विधीयते यथा “सरस्वतीं मेषीम्”ति (१३-२२-४) “ऐन्द्रं मेषम्”ति “ऐन्द्र ऋषभः सारस्वतीं मेषीम्”ति तत्र द्रव्यान्तरबुद्धिर्भवति । तत्रोहोऽपि भवति । न चात्रैवंविधं किमपि वचनमस्ति, तस्माद्बहूनामवयवानां सामान्याच्छ्रुतद्रव्यमेवेद- मिति बुद्ध्या मेषादिद्रव्यस्य छागादिप्रतिनिधित्वेनोपादानम्, तेन श्रुतद्रव्यशब्दे- नैवाभिधानं युक्तमिति साधूक्तम्, शब्देऽविप्रतिपत्तिरिति ॥ ९ ॥ यत्र तु वचनेन द्रव्यान्तरं विधीयते तत्र ऊहो भवतीत्युक्तम् “तेन सोमा- भावे पूतिकानभिषुणुयात् ” इति पूतिकानां वाचनिकत्वादूहो भविष्यतीत्या- शङ्क्याह—