कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

देवयाज्ञिकभाष्यसमेतम् । ८७ प्राकृतं च विकृतौ ॥ १ । ५ । ४ ॥ अतोऽपि कारणात्पाठक्रमेणाङ्गकर्मणामनुष्ठानं भवति, यतो विकृतौ प्राकृ- तमेव क्रमं श्रुतिरनुवदति, यथा महापितृयज्ञे "स तत एव प्राक्स्तम्बयजुर्हरती" त्या- दिना "स यज्ञोपवीती भूत्वाऽऽज्यानि गृह्णाती"त्येवमन्तेन (२,६,१,१२,) अत्राज्यग्रहणे यज्ञोपवीतित्वविधिपरे वाक्ये प्राकृतं क्रमं दर्शयति यदि पाठक्रमेणा- नुष्ठानं न स्यात् तदानेनैव क्रमेणानुवादो न स्यात् ॥ अपरे त्वन्यथा व्याचक्षते, प्राकृतं च विकृतौ प्राकृतवैकृतयोः कर्मणोः सन्निपाते प्राकृतं पूर्वं कर्तव्यम्, पश्चाद्वैकृतमिति । तद्यथा "प्रकृतौ प्रास्य तृणं चक्षुष्पा इत्यात्मानमालभते ” (३,६,१५,) इति । “मस्तरतृणा- नुमहरणानन्तरमात्मालम्भ उक्तः विकृतौ च प्रहृत्य तृणं तेन चरति” (४,४,११,) इति । तृणानुमहरणानन्तरं वाजिनयाग उक्तः, तत्र पूर्वं प्राकृतमात्मा- लम्भोदकस्पर्शरूपं कृत्वा पश्चाद्वाजिनयागः कर्तव्यः । तथा प्रकृतौ हविरासाद- नोत्तरकालं हविरालम्भात्मालम्भोदकालम्भा विहिताः, विकृतौ च “असाद्य हवीग्ँ- ष्यग्निं मन्थति” (३,४,१,१९) इत्यग्निमन्थनं हविरासादनोत्तरकालं विहितम्, तत्र पूर्वं प्राकृता हविरालम्भात्मालम्भोदकालम्भाः पश्चाद्वैकृतमग्निमन्थनम् । एवं "अथासाद्य स्रुचोऽपं उपस्पृश्य राजानं प्रपादयति” (२,६,३,१७) इत्येत- दप्युदाहार्यम् । अत्रापि पूर्वं प्राकृता हविरालम्भात्मालम्भोदकालम्भाः पश्चाद्वैकृतं सोमप्रपानादि । तथा पितृयज्ञे परिषेकात्प्रागिडामक्षणमार्जनपवित्रप्रतिपत्ति- दक्षिणादानान्त्यत एव सिद्धानि । सुत्यायां च सवनीयपुरोडाशानां निर्वपनादू- र्ध्वभाविनः प्रागलङ्करणाद्ये पदार्थाः, तेषां प्राक्प्रचरणीहोमादत एवानुष्ठानं सिद्धम् । अत एव पशौ प्राकृतं पूर्वमित्यस्य बाधनाय यत्नं करोति, “उत्तराया- रमाघार्य पशुं पूर्वं समनक्ति” (६,४,२) इत । अत्र पूर्वमित्यनेन प्राकृतध्रुवास- मञ्जनात्पूर्वं पशुसमञ्जनं विदधाति । तस्मात्समीचीनमेतद्व्याख्यानम् ॥ ४ ॥ अथ क्रमप्रमाणानां विरोधे बलाबलं निर्णीयते । यत्र पाठक्रमार्थक्रमयो- र्विरोधो भवति, तद्यथा "स वै पर्णशाखया वत्सानपाकरोति तामाच्छिनत्ति” (१,७,१,१,२) इति पाठक्रमः, अर्थस्त्वनेन क्रमेण न सिध्यति, न ह्यच्छिन्नया वृक्षस्थया शाखया वत्सापाकरणं कर्तुं शक्यते, वत्सापाकरणायैव च छेदनमिति, तत्र किं पाठक्रमाध्यवसानमुतार्थक्रमादिति संशय आह—