कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

८६ कात्यायनश्रौतसूत्रम् । द्भावात्, अतस्तान्यङ्गानि यदा प्रधानेनापेक्ष्यन्ते, तदा युगपद्भावेनैव सहैव सम्बन्धं प्राप्नुवन्ति न क्रमेण, ततश्चैषां नियमेन क्रमेणानुष्ठाने कारणाभावात् कर्तुरेक- त्वादवश्यम्भाविनी क्रमे येन केनचिदनियतेन क्रमेणानुष्ठानम् ॥ १ ॥ अर्थनिर्वृत्तेश्च ॥ १ । ५ । २ ॥ येन केनचित्क्रमेणाङ्गानुष्ठाने क्रियमाणे अर्थनिर्वृत्तिरङ्गकलापनिष्पत्तिः सुखेनैव भवति, नियतक्रमेण क्रियमाणे तु नियतक्रमस्यानागतस्य वस्तुतः प्रती- क्षणेन विलम्बाद्वहुना कालेन स्यात्, तथा सति :प्रयोगे प्राशुभावो न स्यात्, प्रधानप्रत्यासत्त्या कालो ह्यङ्गानां विहितः, अङ्गानां नियतक्रमेणानुष्ठाने च सोऽपि अतिक्रान्तः स्यादिति, तस्मादङ्गानुष्ठाने क्रमनियमो नेति पूर्वः पक्षः ॥ २ ॥ सिद्धान्तमाह— स्याद्वाऽऽनुपूर्व्यनियमः श्रुत्यर्थक्रमेभ्यः ॥ १ । ५ । ३ ॥ वाशब्दः पूर्वपक्षनिरासार्थः । अग्न्यन्वाधानादीनामङ्गकर्मणामा‌नुपूर्व्यनियमः स्यात्, अनुष्ठाने क्रमनियमो भवेत् नानियमः । केभ्यः प्रमाणेभ्यः, श्रुत्यर्थक्र- मेभ्यः, श्रुतेः, अर्थात्क्रमाच्च। श्रुतेस्तावत्, यथा द्वादशाहे “तेषां गृहपतिः प्रथमो दीक्षते” (१२,१,१,१) “अथ ब्रह्माणं दीक्षयति, अथोद्गातारम्, अथ होतार- म्”इत्यादिनात्र ब्रह्मादीनां दीक्षा विधीयते, यजमानत्वादेव तस्याः प्राप्तेः, क्रमस्य त्वन्यतः प्राप्त्यभावात् स एवात्र विधीयते, तथा “तस्मादेष दशमो ग्रहो गृह्यते तृतीय एव वषट्क्रियते” (४,१,५,१६) इति । अयमपि श्रुतिक्रम एव । अर्थादपि क्रमोऽवगम्यते, तद्यथा, पेषणसंयवनयोरवघातपेषणयोश्च “अग्निहोत्रं जुहोति” “यवागूं पचति” इति क्रमेण श्रुतेऽपि अर्थात् पूर्वं पाकस्ततो होम इति, होमद्रव्यं हि यवागूः तदुत्पत्यर्थः, श्रुत्या लिङ्गेन च पाकः, स च पश्चात्क्रियमाणोऽ- नर्थकः स्यात्, होमोऽप्यसति द्रव्ये न निर्वर्तेतातः पक्त्वा होमः कार्यः । क्रमः पाठक्रमः, स च द्विविधः, श्रुतिपाठक्रमो, मन्त्रपाठक्रमश्च, उभयविधोऽपि क्रम- नियमे कारणं भवति, नियतेन हि क्रमेण पदार्थविधिपाठा मन्त्रपाठश्च वर्तते, तत्रैवमवगम्यते येन क्रमेण पदार्थविधिपाठो मन्त्रपाठश्च तेनैव क्रमेणानुष्ठानमिति, क्रमान्तरेणानुष्ठाने त्ववगतस्य क्रमस्य त्यागः, अनवगतस्य क्रमस्योपादानमिति, असङ्गतं स्यात्, तस्मात् पाठक्रमादपि क्रमनियमोऽङ्गकर्मणां भवतीति ॥ ३ ॥