कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

यदा पुनर्मुख्यं खदिरमलब्ध्वा प्रतिनिधिं कदरमुपादाय तक्षणादिषु कतिचित्संस्कारेषु कृतेषु प्राक्पशुनियोजनात्खदिरं लभते, तदा किमुपात्तेन प्रतिनिधिना कार्यं कुर्यात् , उत तच्चागेन मुख्यमेवोपादाय संस्कारांश्च पुनः कृत्वा तत्रैव पशुं नियुञ्जीतेति संशयः । तत्रोपात्ते प्रतिनिधौ निवृत्तव्यापारं शास्त्रं नान्यदुपादापयति तस्मान्न मुख्योपादानमिति प्राप्ते ब्रूमः । नोपादानपरं शास्त्रम् , येन तस्मिन्कृते निवृत्तव्यापारं स्यात् , प्रधानानुष्ठा- नार्थं शास्त्रम्, तच्च प्रधानं सति मुख्ये प्रतिनिधिना क्रियमाणं विगुणं स्यात् , अतः संस्कृतमपि कदरं हित्वा खदिरं संस्कृत्य तस्मिन्पशुर्नियोक्तव्यः, ये च कदरे कृताः संस्कारास्तेषां खदिर आवृत्तिः स्यात् , प्रधानवशेन गुणावृत्तेर्न्या- य्यत्वात् । एवं पशुव्रीह्यादिष्वपि द्रष्टव्यम् । तत्रापि प्राक्त्यागान्मुख्यद्रव्यलाभे संस्कृतमपि पुरोडाशादिकं प्रतिनिधिद्रव्यं निष्पादितं त्यक्त्वा, मुख्यद्रव्येण पुरोडाशान्तरं संस्कृत्य, तेन यागः साधनीय इति । तदुक्तम् "प्रवृत्तेऽपीति चेत्" (जैमिनि. ६,३,३६) इति ॥ अथ यथा प्रतिनिधिना नियोजने कृते यदा मुख्यमुपलब्धम्, तदा कृतमपि नियोजनं साद्गुण्याय पुनः खदिरे कर्तव्यमिति मन्वानस्योत्तरम्, कृते नियो- जने लब्धोऽपि खदिरोऽनर्थक एव, नियोजनार्थं हि तदुपादानम्, तच्च कृतम्, न गुणानुरोधादावर्तयितव्यम्, अतो नादर्तव्यः खदिरः । तदुक्तम् "नानर्थ- कत्वात्" (जैमिनि. ६,३,३७,) इति अथवा सूत्रद्वयमिदेकाधिकरणम्, प्रवृत्तेऽपि, कृतेऽपि प्रधाने मुख्यो- पादानं स्यादिति चेत्, नानर्थकत्वादिति ॥ १९ ॥ ॥ इति चतुर्थी कण्डिका ॥ ४ ॥ अथेढं विचार्यते-यान्येकप्रधानसम्बन्धीन्यङ्गकर्माणि किं तेषामनुष्ठाने कश्चित् क्रमनियमो नास्ति, उतास्तीति, तत्र सूत्रेणैव पूर्वपक्षमाह- ( श्रुत्यर्थपाठैः क्रमनियमः ) कर्मणामानुपूर्व्यं न तु युगपद्भावात् ॥ १ । ५ । १ ॥ आनुपूर्व्यं पौर्वापर्यं क्रम इत्यनर्थान्तरम्, कर्मणामिति अग्न्यन्वाधानादी- नामङ्गकर्मणामनुष्ठाने आनुपूर्व्यं न भवति क्रमनियमो न भवति । कुतः ? .युगप-