कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

( निषिद्धानां माषादीनां प्रतिनिधित्वं नास्ति ) प्रतिषिद्धं प्रत्यवायात् ॥ १ । ६ । ८ ॥ नेत्यनुवर्तते । यद्द्रव्यं कोद्रवमाषवरटादि प्रतिषिद्धं न तत्प्रतिनिधेयम् । कुतः ? प्रत्यवायात्। यतः प्रतिषेधातिक्रमे प्रत्यवायो भवति। तथाहि "अयज्ञिया वै कोद्रवा अयज्ञिया वै वरटका अयज्ञिया वै माषा इति प्रतिषिद्ध्यज्ञसाधनभावा मा- षादयः मौद्गे चरौ मुद्गानामभावे सादृश्यान्माषाः प्राप्नुवन्ति श्यामाकचरौ च कोद्रववरटकाद्या इति, अत्र माषाद्याः प्रतिनिधित्वेन ग्राह्याः न वेति संदेहः, तत्र यज्ञाङ्गत्वं माषादीनां प्रतिषिध्यते, प्रतिनिधित्वे तु न माषस्य यज्ञाङ्गत्वम्, किन्तु तद्गतस्य मुद्गाद्यंशस्य, अतः प्रतिनिधेया माषादय इति चेत्, मैवम्, अयज्ञिया इत्य- नेन यज्ञार्हतामात्रं प्रतिषिध्यते । प्रतिनिधित्वे चावर्जनीयं साधनत्वम् । अतो न माषादीनां प्रतिनिधित्वम् । तदुक्तम् "व्रीहिर्यवो वा श्यामाको नीवारो वा हवि- र्भवेत्। वेणुर्यवा मसूरं वा शाकं मूलं फलं जलम्। सत्यं वा हविरेतेषु यथा सम्भ- वमाचरेत् । प्रतिनिध्यन्तरवत्सत्यं विज्ञेयं हविरत्यये । प्रधानदेवतोद्देशात्संत्यज्येतस- त्यमात्मनः। अतोऽन्यदपि वा ग्राह्यं सदृशं धान्यमात्रकम् । न ग्राह्यं सर्वथामाष- वरटोदारकोद्रवम् । यद्वा व्रीहियवाभावे तुषतण्डुलयोगिनीः । ओषधीः परिगृह्णीयादणुकद्रोववर्जिताः। ग्राम्याणां वा भवेद्ग्राम्यमारण्यानामरण्यजम् । यवाभावे तु गोधूमास्ततो वेणुयवादयः" इति ॥८॥ अथेदं विचार्यते, प्रोषिते कार्यान्तरव्यापृते मृते वा यजमाने तत्स्थाने किं याजमानपदार्थकरणाय पुरुषान्तरं प्रतिनिधेयमुत नेति, तत्र व्रीह्याद्यपचार इव प्रतिनिथौ प्राप्त आह— ( यजमानस्य प्रधानकार्ये प्रतिनिधिर्नास्ति ) स्वामी फलयोगात् ॥ १ । ६ । ९ ॥ नेत्यनुवर्तते । स्वामी यजमानो न प्रतिनिधेयः। मृते तावत्कः पुरुषान्तरं प्रतिनिधिध्यात् । को वाध्वर्य्यादीन्प्रवर्तयेत् स्वयमप्रवर्तमानेषु च तेषु न मृतस्या- कर्तुः फलं सिध्यति । यदि तु प्रतिनिहितो दक्षिणादानं द्रव्यत्यागं च करोति तदा तस्य सम्यक्फलसम्बन्धान्मुख्य एव स्वामी स्यान्न प्रतिनिधिः। पत्नीत्वस्व- तन्त्रा अनग्निश्च मृते पत्यौ पुरुषान्तरं प्रतिनिधाय प्रयोक्ष्यतीत्यनाशङ्कनीयमेव,

[पृष्ठम् १०४] कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।

प्रोषितेऽन्यत्र व्यापृते वा यजमाने ये तावत्क्रत्वर्था आज्यावेक्षणादयः तेषु यथा- समाख्यमध्वर्य्वादय एव कर्तारो विद्यन्त इति न प्रतिनिधिना कार्यम् । पुरुष- संस्काराणां च ऋत्विग्वरणादीनां क्रत्वर्थत्वात् विनापि यजमानेन नास्ति वैगु- ण्यम् । पत्न्याऽपि तदनुष्ठानसम्भवात् । यानि च ब्रह्मचर्यादीनि फलं प्रति योग्य- तायाः कारणानि तानि बहिरवस्थितेनापि यजमानेन क्रियमाणानि क्रतोरुप- कारकान्येव । तस्माद्वेदबन्धनाज्यावेक्षणादावध्वर्य्वादेर्विद्यमानत्वादितरत्र ब्रह्म- चर्यादावसम्भवात्प्रतिनिधेरनुत्पन्नो यजमानप्रतिनिधिः । कुतः ? फलयोगात् । न हि पुरुषान्तरेण क्रियमाणानि ब्रह्मचर्यादीनि यजमानस्य फलयोग्यतां सम्पादयन्तीत्यसम्भवः प्रतिनिधेः । तस्मान्न प्रवासादिनापचरिते स्वामिनि त- त्स्थाने स्वाम्यन्तरं प्रतिनिधेयमिति । ननु पत्न्यां मृतायां किमस्ति प्रतिनिधिरुत नेति नायमस्याधिकरणस्य विषयः, तदा हि यदा तावत् भार्यायै पूर्वमारिण्यै दत्वाग्नीनन्त्यकर्मणीत्ययं ( मनु० ५, १६८, ) पक्षः समाश्रीयते तदाग्न्य- [L1

इस पृष्ठ पर कोई देवनागरी ग्रन्थ-पाठ (सूत्र, भाष्य, मन्त्र आदि) उपलब्ध नहीं है। यह पुस्तक का आवरण/प्रारम्भिक पृष्ठ है, जिस पर केवल पुस्तकालय की मुहर और पाद-टिप्पणी अंकित है:

SRI JAGADGURU VISHWARADHYA JNANA SIMHASAN JNANAMANDIR LIBRARY, Jangamwadi Math, VARANASI. Acc. No. 5895 [हस्ताक्षर] CC-0 Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri

इस पृष्ठ पर कोई देवनागरी पाठ (सूत्र, भाष्य अथवा अनुवाद) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त पृष्ठ (blank page) है।

(केवल पृष्ठ के निचले भाग में डिजिटलीकरण का विवरण अंकित है: "CC.0- Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri")

इस पृष्ठ पर कोई देवनागरी पाठ या सूत्र उपलब्ध नहीं है (यह एक रिक्त पृष्ठ है)।

केवल पृष्ठ के निचले भाग में डिजिटलीकरण का पादलेख (footer) अंकित है: CC.0- Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri

इस पृष्ठ पर कोई देवनागरी या सूत्र/भाष्य पाठ उपलब्ध नहीं है। यह पुस्तक का सज्जा-पृष्ठ (decorative endpaper / cover pattern) है, जिस पर केवल ज्यामितीय अलंकरण (पैटर्न) बना हुआ है।