कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)

२० अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य— मुच्यते । आज्यतन्त्रं कृत्वा व्याधितं पर्वसु बद्ध्वा अक्षीभ्यां त इति सूक्तेनोदपात्रं सम्पात्य ततः पुनः सूक्तं जपित्वावसिच्य व्याधितस्य पर्वग्रन्थिर्विमुच्यते । तत उत्तर- तन्त्रम् । समाप्तमक्षिरोगनासिकाकर्णशिरोजिह्वाग्रीवाराजयक्ष्मादि सर्वभैषज्यम् । सू० २९।—हरिणस्येति सूक्तेन हरिणशृङ्गमणिं···बध्नाति ॥ हरिणशृङ्गेन सहोदकं आचामयति । अथोषाकाले एतत्कर्म । हरिणचर्मशङ्कुधानं प्रज्वाल्योदकेन प्रक्षिप्य ततो व्याधितमवसिञ्चति । सू० ३२।—बालरोगगृहीते च मैथुनदोषभैषज्यान्यु- च्यन्ते । पूतिगन्धमत्स्यसहितमोदनं व्याधिताय प्रयच्छति भक्षणार्थम् । सू० ३३।— अरण्यतिलैः प्रज्वालितमुदपात्रमभिमन्त्र्य प्रक्षिपति उषाकाले । अवसिञ्चति व्याधि- तम् । मैथुनराजयक्ष्मणि भैषज्यम् । अरण्यशणेन अरण्यगोमयेनावज्वालितमुदकंम- भिमन्त्र्यावसिञ्चति । उषाकाले मार्जनाचमनम् । चित्यादिभिः प्रज्वालितमुदकमभि- मन्त्र्य व्याधितमवसिञ्चति । मार्जनाचमनं च । केचित्तिलशणादिचतुर्षु कर्मसु अरण्ये अवसेकमिच्छन्ति । केचिद् गृहे अवसेकमिच्छन्ति । सू० ३४।—अथ सर्वभैषज्यान्युच्यन्ते । आ गाव इति दशभिः सूक्तैः मुञ्जशीर्षक्त्या इत्यृचा घटमुद- कपूर्णं संपात्याभिमन्त्र्य व्याधितमवसिञ्चति ॥ कण्डिका ॥ २८ ॥ सू० १।—स्कन्दविषभये भैषज्यान्युच्यन्ते । तक्षकदेवतायै नमस्कारं कृत्वा ततो ब्राह्मणो जज्ञे वारिदमिति सूक्ताभ्यां उदकमभिमन्त्र्य आचामयति । संप्रोक्षति विषदुष्टं । सू० २।—क्रमुकवृक्षशकलं सहोदकमभिमंत्र्य तत आचामयति··· अभ्युक्ष्यति दूर्वांवज्वालितमुदकमभिमन्त्र्यावसिञ्चति । जीर्णहरिणचर्मावज्वालित- मुदके प्रक्षिप्य तमभिमन्त्र्य ततोऽवसिञ्चति । मार्जालिकावकरतृणैरवज्वालितमुदक- मभिमन्त्र्यावसिञ्चति । सू० ३।—उदपात्रं सम्पात्य तत आप्लावयति विषदुष्टं विषलिप्ता- भ्यां सक्तुमन्थमुपमथ्य ततोऽभिमन्त्र्य पाययति । मदनफलानि प्रत्यृचं भक्षयति यथा च छर्दयति तथा च कर्त्तव्यम् । सू० ५।—शस्त्राद्यभिघाते रुधिरप्रवाहे भैषज्या- न्युच्यन्ते । रोहिण्यसीति सूक्तेन लाक्षोदकं कथितमभिमन्त्र्य व्याधिदेशमवसिञ्चति ॥ उषाकाले कर्म । अस्थिभङ्गे रुधिरप्रवाहे शस्त्राभिघातादौ भैषज्यम् । सू० ७।—रक्षो- भैषज्यमुच्यते । सदम्पुष्पा सन्ध्या प्रसिद्धा । सू० ८।—अथ सर्वव्याधिभैषज्य- मुच्यते ॥ भवाशर्वौ मन्वे वामिति सूक्तेन । सू० ९ । सर्वभूतग्रहमैषज्यमुच्यते । शमीपर्णचूर्णं शमीफले कृत्वाभिमन्त्र्य सक्तुमध्ये ददाति भक्षार्थं रक्षोग्रहमैषज्यम् । सू० १०।—शमीचूर्णं शमीफले कृत्वाभिमन्त्र्यालङ्कारे ददाति । सू० ११।— शमीचूर्णं शमीफले कृत्वाभिमन्त्र्य व्याधितस्य शालां चूर्णैः परिकिरति । सू० १२।- अमतिगृहीते पुरुषे भैषज्यमुच्यते । प्रज्ञानष्टे अज्ञानगृहीते अधर्मगृहीते त्रिवर्गे च