कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)

द्य”—इति सूक्तेन कल्पजेन सर्वेभ्यो भूतेभ्यो अभयवदनम् । “यो वा आपोऽ- पा”मिति वज्रप्रक्षेपः । “एता मनाधरा च परा च” इति कल्पजया ऋचाभाजन- मुदकभूमौ निनयति “यं वयमि”ति सूक्तेनैव “अपामस्मै वज्र”मित्येकया एवमेव “इन्द्रस्यौज”—इत्यादि कर्तव्यं । तत्र रुद्रकृताः श्लोकाः— प्रक्षालनं तथा योगो अप्सु पात्र निधापनं । अपोहनमनेनैव तन्निषेद्य पात्र पूरणम् ॥ १ ॥ विष्णोः क्रमोऽसीति द्वादशभिः प्रत्यृचं विष्णुक्रमानुक्रमते । शत्रोरभिमुखं । सवविधानेन बृहस्पतिशिरओदनं द्वेष्याय ददाति । “ममाग्ने वर्च”—इति सूक्तेन तं पृषातकेनोपसिच्य “तस्यौदनस्येत्यर्थ”—सूक्तेनाभिमन्त्र्य ददाति । सूक्तेनाभिमृष्टे सति सूक्तेन सम्पातवन्तं करोति । ०००उद्देहि०००नाचं ०००द्वेषत्सु अन्वाह—। समिद्धो शङ्कुसहितान् पाशानभिमन्त्र्य अरण्ये निदधाति । द्वेष्यस्य पदं वृश्चति । पाशान् अङ्गेऽभ्यस्यति । आमपात्रस्योपरि द्वेष्यस्य हस्तप्रक्षालनं करोति । वृषभं सम्पात्य उत्सृजति शत्रुगृहानभिसृजति । रक्तशालिक्षीरौदनं सम्पात्याभिमन्त्र्य द्वेष्याय ददाति । शत्रुप्रतिकृतिं च मृन्मयां कृत्वा वेदिमध्ये ऊर्ध्वं स्थाणौ निबध्य ०००मूर्ध्नि- सम्पातानानयति । घृतेन पाचयति । “यस्मिन् पड्‌वींः पञ्च”इति उदवज्रान् प्रह- रति उक्तेन विधानेन । “योऽन्नादोऽन्नपति”रित्यूचा द्वेष्यं मनसा ००आचामति स्वयं द्वेष्यस्य मरणं भवति । सू० २५।—यश्च गां पदा स्फुरति ऋग्द्वयाधिकारः तृचेन द्वेष्यं दृष्ट्वा अन्वाह । सू० २६।—अवभृथे स्नात्वा “निदुर्मण्य”—इति सर्वौषधि- भिरात्मानमभिमृशति । अभिचारं कृत्वा इमां कर्त्ता शान्तिं करोति । समाप्ता अभि- चारपद्धतिः । मरणं बन्धनं वा प्रणिपात उन्मत्तभावो वा भवति । भद्रमतेन भाष्य- कारदारिलमतेन च एभिः त्रिभिर्भाष्यकारैः कौशिकोविचारितः तस्य तस्य एते पदार्था भवन्ति । ततः श्लोकाः। दस्योमरणं व्यसनं चैव बन्धनं च विशेषतः । प्रणिपातोन्मत्तो वा देवोपहतिरेव च । ०००उपाध्यायकवीश्वरेण नाम्नातोऽभिचारः कृतः । तुरुष्कमहु- मदोपरिकारितः । पृथिव्यां दुष्टउत्पन्नः सर्वदा च विनाशयेत् । अधर्मसम्भवोदुष्टः प्रजाहिंसनतत्परः । तुरुष्कनाम्नापापिष्ठाः देवब्राह्मणहिंसकाः पृथिव्यां श्रीभोजदेव धर्मसंरक्षणाय च । देशे तु मालवके उत्पन्नः श्रीराजगृहेषु च ।” कण्डिका ॥ ५० ॥ सू० १।—स्वस्त्ययनकर्मणां विधिं वक्ष्यामः यद्वा ग्रामे गच्छति तदा आच- मनं कृत्वा ०००प्रथमं दक्षिणेन पादेन प्रक्रामति अध्वानं । सू० २।—गृहे वा क्षेत्रे वा अन्यत्र वा प्रक्षिपति । यत्र क्षिपति तत्राविनाशोभवति । द्विपदचतुष्पदानां स्वस्त्ययनं भवति । सू० ३।—दर्भादीनि तृणानि गृहे वा क्षेत्रे प्रक्षिपति । इन्द्र- ६