कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)

४६ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य— मूर्ध्नि सम्पातानानयन्ति । दक्षिणे पाणौ अश्म मण्डलवर्जं शान्त्युदकमुष्णोदकं कृत्वा- तस्मिन्नुदपात्रे सम्पातानानयति । उत्तर सम्पातान् स्थालरूपे आनयति ।। सू० ४ ।। वपनं करोति सकृद्दक्षिणे पिंजुलीवर्जं एवमुत्तरे शिरः पार्श्वे ॥ सू० ८ ।— ब्रह्मचारी ब्रवीति । आह ब्रूहि । सू० १० ।—तत आचार्यों ब्रवीति को नामासि ? किं गोत्र मिति ? । पुन र्ब्रह्मचारी ब्रवीति सोमदेव दत्त शर्म नामाहं अमुक सगोत्रोऽहं यथा संख्यप्रवरोऽहं ॥ सू० ११ ।—पुनर्ब्रह्मचारी ब्रवीति ॥ सू० १२ ॥—पुनराचार्य आह । सू० १३ ।—उदकाञ्जलिमादित्याय ददाति ब्रह्मचारी । सू० १४ ।...दक्षिणं पाणिं गृह्णाति आचार्यः । सू० १४ ।--आदित्यं निरीक्षते ॥ सू० १६ ।—पूर्वाभि- मुखं ब्रह्मचारिणमुपवेश्यः...नाभिदेशं संस्पृश्य संस्तभ्य । सू० १७ ।—गणं जपति आचार्यः ॥... कण्डिका ॥ ५६ ॥ सू० १ ।—मेखलां प्रवरां चतुःप्रवरां वा ।। बध्नाति । सू० २ ।—मित्रावरुण- योस्त्वेति श्येनोऽसीति च सूक्तेन ब्रह्मचारिणे प्रयच्छति ॥ ३ ॥ ब्रह्मचारीदण्डं गृह्णा- ति । पुनर्मैत्विन्द्रियमिति । यज्ञोपवीतमभिमंत्र्य परिधत्ते मन्वादिभिःविहितं अहं रुद्रेभिरिति सूक्तं प्रत्यृचं ब्रह्मचारिणं वाचयति । सू० ७ ।—अथ व्रतग्रहणं करोति ब्रह्मचारिव्रतं द्वादशवार्षिकं । यथा स्मर्यमाणधर्मकं इत्याद्युक्तं आङ्गिरसकल्पे व्रतश्रावणं । अग्नये गुरवे च ब्रह्मचारिव्रतं निवेदयेत् । "अग्ने व्रतपते इति प्रत्यृचं अष्टौ समिध आदधाति । सू० १२ ।—अथ आचार्यं आचारं कथयति । "माय- ज्ञायं कुरु इत्येवमादि आचारान्कथयति । सू० १३ ।—अथैनं भूतेभ्य इत्यादिभि- र्व्रीहियवशमीमभिमन्त्र्य मूर्ध्नि दद्यात् । सू० १६ ।—ब्रह्मचारिणमात्मसंमुखं करोत्याचार्यः । सू० १७ ।—समिध आदधाति । अभ्यातानानि हुत्वा “वाताज्जात”- इति सूक्तेन शंखमणिं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । उपनयनं समाप्तम् । कण्डिका ॥ ५७ ॥ सू० २१ ।—“मय्यग्र” इति पञ्चभिः पञ्चसमिध आदधाति । उपनयनाग्नौ नष्टे इदं प्रायश्चित्तं । अनेन विधिना पुनराधानं ब्रह्मचारी करोति । इति ब्रह्मचारी- नाग्नौ अग्निपरिग्रहः । द्वादशरात्रं सावित्रीव्रतस्य न ग्रहणं नो दीक्षणं भवति द्वादश- रात्रं पयाशी भवति । त्रयोदशेऽहनि वेदव्रतं ददाति व्रतग्रहणं व्रतादानीयाः भवन्ति । सू० २२ ।—सायंप्रातरग्निकार्यमुच्यते । सू० ३१ ।—अथ ब्रह्मचारी उपनयना- नन्तरं मेधाजननमंत्रैः आयुष्यमंत्रैश्चाज्यं जुहुयात् । ये त्रिषप्ता अहं रुद्रेभिस्त्वं नो मेधे द्यौश्च म इति । मेधा सम्पद्यते—