कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)

संक्षिप्तटीकासङ्ग्रहः । ५७ कण्डिका ॥ ५८ ॥ सू० १-२ ।—कर्णक्रोशान्तमनुमन्त्रयते । अक्षि स्फुरन्तमनुमन्त्रयते । दुःस्वप्नदर्शने स्वस्ति अनिष्टदर्शने च अद्भुतदर्शने च । सू० ३ ।—पुरुषशरीर- मनुमन्त्रयते आयुष्यकामः । सू० ४ ।—ब्राह्मणोक्तमुच्यते । सप्तब्राह्मणानभीष्टान्न- भोजनं कारयित्वा एकः प्राङ्मुख एको दक्षिणामुखः चत्वार उदङ्मुखाः “सर्वे उत देवा”—इति सूक्तेनाभिमृशन्ति पुरुषस्य शरीरं । समाप्तं ब्राह्मणोक्तमायुष्कामस्य । ऋषिहस्त उच्यते । “अन्तकाय मृत्यव”—इति सूक्तेन नाभेरूर्ध्वमधस्तादभिमन्त्र- यते । द्विः सूक्तावृत्तिः । “आरभस्वे”ति-हृदयमभिमन्त्रयते-“आवतस्ते ब्राह्मणाय नम”-इति सूक्ताभ्यां दक्षिणकर्णमनुमन्त्रयते । समाप्त ऋषिहस्तः । सू० ५ ।— आयुष्कामस्य “कर्मणो वामि”ति-हस्तौ प्रक्षाल्य-“वि देवा”इति अभिमन्त्रयते । सू० ६-७ ।—आत्मानमनुमन्त्रयते आयुष्यकामः । सू० ८ ।—आयुष्कामो रक्षार्थे युद्धे नाशनं नैनं प्राप्नोति न शपथो न कृत्या नाभिशोचनं । सू० ९ ।—आयुष्काम- रक्षार्थी उपनयने नित्यं बन्धनं । सू० १० ।—सूक्तेन सुवर्णंरजतलोहं त्रीणि शकलानि एकत्र कृत्वा नवशलाकं मणिं त्रिवृत्तं कृत्वा सम्पात्याभिमन्त्र्यबध्नाति । सू० ११ । आयुष्यकाम आरोग्यकामः रक्षाकामः बालशरीरमनुमन्त्रयत । सू० १२ ।—अनुलोमं प्रलिम्पति । अप्रतीहारं । यो विकलेन्द्रियस्तस्येदं कर्म । सू० १३-१४ ।—पाययति । ततः पिता नाम करोति । अथ आचार्यों वा दक्षिणे कर्णे श्रावयति । नक्षत्रकल्पोक्तं नाम द्व्यक्षरं चतुरक्षरमित्यादि । सू० १७ ।— प्रच्छादयति । शिवे ते स्तामित्यादि । परिदानानि सिंहावलोकनन्यायेन गोदानमध्ये उक्तानि । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । ततः श्राद्धं । नामकरणं समाप्तम् । सू० १८ ।--चतुर्थे मासि पुण्याहान्ते निष्क्रामयति । ततः पूर्वोक्तानि परिदानानि ददाति श्राद्धं च । सू० १९ ।—अथान्नप्राशनं षष्ठे मासि प्राशनं कुर्यादिति पैठोनसिः सर्वस्यां स्मृतौ । पञ्चमे कुमार्या इति । सू० २०-२१।—गोदानव- त्परिदानानि ददाति । नामकरणे निष्क्रमणे अन्नप्राशने च गोदानिकानि परि- दानानि भवन्ति । इत्यन्नप्राशनं समाप्तम् । ऊनो वातिरिक्तो वा यः स्वशाखोदितो विधिस्तेनैव सर्वं परिपूर्णं न कुर्यात्पारतन्त्रिकं पश्चाच्छाद्धं सर्वेषु संस्कारेषु कुर्या- दिति दारिलभाष्यकारस्याभिप्रायेण व्याख्यायत इति । श्राद्धं कृत्वा पश्चात्क- र्मेति रुद्रभद्रौ ।*** सू० २२ । पुनरायुष्यकर्म उच्यते । सू० २३ ।—“विषा- सहि” मित्यनुवाकेनादित्यमुपतिष्ठते त्रिकालमायुष्यकामः । सू० २५।—“अग्निं ब्रूम”-इति सूक्तस्य “यन्मातली रथक्रीतमि”ति सर्वासां द्वितीयाव्यतिसङ्गेन यन्मातलीकर्तव्या ॥