भारतकोश
काव्यादर्श (महाकवि दण्डी - प्रसादिनी सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

काव्यादर्श (महाकवि दण्डी - प्रसादिनी सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)

Kavyadarsha of Mahakavi Dandin with Prasadini Commentary

महाकवि दण्डी द्वारा

DevanagariHindipublished270 पृष्ठ

पृष्ठ 230, कुल 270 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 230

२०७ ५. दोष : (१० ग) कला-विरोध [३।१७० करनेको उन्होंने इन स्वाभिमत ग्रामोंको भिन्नग्राम कहा ।¹ अभिनवगुप्तने कुछ आचार्योंको अभिमत 'षड्जग्रामराग' और 'मध्यमग्रामराग' के नामसे सम्भवतः इसी 'भिन्नग्राम' सिद्धान्तका उल्लेख किया है ।² इस प्रकार पूर्ण सातों स्वरों वाले 'ग्राम' शब्दका प्रयोग 'भिन्नग्राम' में अपूर्ण स्वरोंवाले रागोंके लिये करना 'मार्ग'³ सङ्गीतकी भरत आदि आचार्यों द्वारा प्रतिपादित गीत (गान) कलाका विरोध हुआ । काव्यादर्शके तीनों प्राचीन टीकाकारोंने यहाँ 'भिन्नमार्ग' पाठकी व्याख्या की है ।⁴ पर यह उचित नहीं है । क्योंकि गान्धर्व शास्त्रमें 'गीत'के प्रसङ्गमें 'मार्ग'का सम्बन्ध 'ताल'से है, 'स्वर'से नहीं ।⁵ 'ताल' वाला मार्ग 'भिन्न' भी १. रत्नदर्पण १७४ : भिन्नमार्गेषु* सप्तस्वराणां समवायो नोपनिबद्धः । तमङ्गोऽप्याह 'षाडवौडविके जाती भिन्नग्राम् उदाहृतः' । ततश्च पञ्च वा षड् वा स्वरा भवन्ति भिन्नग्रामे, न तु सप्त । 'ग्रामेषु', 'मतङ्गो', '०डुविते' पाठ उचित है । २. अभिनवभारती १८।६ : जात्याश्रययोजितद्वारेण षाडवौडुवितांशयोगे न्यूनस्वरताऽप्यस्ति इति षड्जग्रामरागो, मध्यमग्रामरागश्चेह 'ग्राम'- शब्देन व्यपदिष्ट इति केचित् । तदसत् । इह हि 'ग्राम'-शब्देन जाति- समुदायाऽभिधीयते । तत्र यद्यप्यंशके न्यूनस्वरताऽपि भवति, तथाऽपि समुदायस्य पूर्णतायाः का हानिः ? ३. भरतादिप्रणीत शास्त्रीय सङ्गीत 'मार्ग' सङ्गीत कहलाता है । इससे भिन्न लोकसङ्गीत 'देशी' सङ्गीत कहाता है । आचार्य मतङ्ग देशी सङ्गीत विधाके प्राचीन आचार्य हैं । उनका ग्रन्थ 'बृहद्देशी' देशी सङ्गीत का अत्यन्त प्रामाणिक ग्रन्थ है । ४. रत्नश्री : भिन्नमार्गो गान्धर्वप्रकारः कश्चित् प्रवर्त्तते । वादितीका : भिन्नमार्गश्चेत् कथं 'पूर्णसप्तस्वरः' ? इति । तरुणटीका : भिन्नमार्गो नाम पञ्चस्वरनिष्पन्नः । तस्य निषादादि-सप्तस्वरपूर्णत्वं गीतलक्षण- विरुद्धम् । *'निषादादि' कथनं सम्भवतः अमरकोषकी परम्परापर आधारित है । ५. मार्गेस्त्रिभिः प्रयोक्तव्यश्चित्र-वार्तिक-दक्षिणैः । नाट्यशास्त्र २८।१०६ चित्रे द्विमात्रा कर्तव्या, वृत्तौ सा द्विगुणा स्मृता ।। नाट्यशास्त्र ३१।५ चतुर्गुणा दक्षिणे स्यादित्येवं त्रिविधा कला । कलाकालप्रमाणेण 'ताल' इत्यभिसञ्ज्ञितः ॥ ६